1905000000 دانشکده ادبیات و علوم انسانی پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ (ایران اسلامی) شکل گیری تومان ها در ایران دوره مغول به وسیلهی اردشیر مندا خانقاه استاد راهنما دکتر عبدالرسول خیر اندیش 11430001116330002235835707390002286000176339500شهریور 1390 2286000891540000228600057702450016764006229350001875790230314500 1524000653097500-1524002349500 به نام خدا اظـهارنامه اینجانب اردشیر مندا (880075) دانشجوی رشتهی ایران شناسی گرایش تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی اظهار میکنم که این پایاننامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهایی که از منابع دیگران استفاده کردهام ، نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را نوشتهام. همچنین اظهار میکنم که تحقیق و موضوع پایاننامه ام تکراری نیست و تعهد مینمایم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهای آن را منتشر ننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم. کلیه حقوق این اثر مطابق با آییننامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز است. نام و نام خانوادگی : اردشیر مندا تاریخ و امضا : 19/6/1390 230251018294350024003004443095001828800345376500 به نام خدا شکل گیری تومان ها در ایران دوره مغول به کوشش: اردشیر مندا پایان نامه ارائه شده به تحصیلات تکمیلی دانشگاه به عنوان بخشی از فعالیتهای تحصیلی لازم برای اخذ درجه کارشناسی ارشد در رشتهی : تاریخ (ایران اسلامی) از دانشگاه شیراز جمهوری اسلامی ایران ارزیابی شده توسط کمیته پایان نامه با درجه : دکتر عبدالرسول خیراندیش (استاد راهنما):.............................................. دکتر سید ابوالقاسم فروزانی (استاد مشاور اول):...................................... دکتر حمید حاجیان‌پور (استاد مشاور دوم): ............................................. 129540088138000153606540195500شهریور 1390 تقدیم به پدر و مادر عزیزم به پاس زحماتشان ، برادران و خواهرانم به پاس تشویق هایشان 1066800401066000سپاسگزاری اینک که به مدد پروردگار منان پژوهش حاضر به انجام رسید ؛ بر خود واجب می دانم سپاسگزاری قلبی خود را از استاد فرزانه جناب آفای دکتر عبد الرسول خیر اندیش به پاس رهنمون های بی در یغشان که در تمام مراحل پیشبرد این مهم از هیچ گونه یاری و تشویقی دریغ ننموده اند را ابراز نمایم . همچنین از استاد گرانقدر جناب آقای دکتر ابوالقاسم فروزانی خواهانم که تقدیر و سپاس ویژه مرا نه تنها به پاس رهنمودهای خردمندانه شان در انجام این پژوهش ؛ بلکه به پاس علم آموزی و اطلاعات ارزشمندی که در طی این دوره تحصیلی پربار نثارمان نمودند ؛ پذیرا باشند و نیز جا دارد قدر دانی ویژه خود را از زحمات شایان توجه استاد عالیقدر جناب آقای دکتر حاجیان پور که در انجام این مهم مرا یاری داده اند ابراز نمایم و در پایان از نماینده محترم تحصیلات تکمیلی جناب آقای دکتر نحوی و همچنین از یاری های بی شایبه دکتر مجتبی خلیفه در طی دوران تحصیل خود سپاسگذاری بعمل می آورم . چکیده شکل گیری تومان ها در ایران دوره مغول به کوشش : اردشیر مندا تقسیمات کشوری، یکی از مهمترین ابزار حکومت ها برای اداره سرزمین تحت فرمانشان است ، از اینرو همیشه دارای اهمیت خاصی بوده است . این تقسیمات در ایران ، نیز از مدتها قبل از ورود مغولان شکل گرفت و همچنان در حال دگرگونی بود . با بررسی تاریخ ایران اهمیت و اهدافی که در شکل گیری این تقسیمات نقش داشته اند برای ما روشن می شود؛ اما بررسی این تقسیمات هنگامی اهمیت بشتری پیدا می کند ، که ما شاهد وقوع یورش از بیرون مرزها محدوده تحت سیطره حکومتی باشیم و هنگامی که این نیروی بیگانه در کشور استقرار یابد ، برای اینکه بتواند بر آن سرزمین حکمرانی نماید ؛ به ناگزیر دست به تغییراتی خواهد زد ، که ایران دوره مغول نیز با یک چنین شرایطی روبرو بود. هنگامی که مغولان به ایران حمله و آنجا را فتح کردند، ویرانی و کشتار زیادی را نیز انجام دادند،در نتیجه این شدت خشونت آنها در کشتار مردم وتخریب شهرها ، ساختار اجتماعی و اقتصادی مناطق مورد هجوم را دچار گسست شده و نابسامانیهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی چشمگیری را پدید آورد. از آغاز حملات مغولان تا روی کار آمدن هلاکو مهمترین حاکمان مغول ،شحنه هایی بودند که بر شهرهای فتح شده گماشته می شدند . اما هنگامیکه هلاکو به ایران آمد، مغولان رسما در ایران به حکمرانی پرداختند و شیوه حکومت داری خود را در ایران پیاده نمودند. آنها در ابتدا مراغه و سپس تبریز وسلطانیه را به پایتختی برگزیدند . هنگامی نیز که استقرار پیدا کردند ،در وهله اول بر اساس شرایط اقتصادی وسیاسی ، تقسیمات جدیدی را در مناطق فتح شده پیاده نمودند ؛ که طی آن بعضی از ایالات ایران به تومان هایی تقسیم شدند، اما این تومانها از لحاظ تقسیمات کشوری تنها در ایالات آذربایجان و عراق عجم شکل گرفت؛ که طی آن هر کدام از این ایالات به چندین تومان تقسیم شدند. در این پژوهش نیز علاوه بر گذری بر فتوحات مغولان و سیری در تقسیمات کشوری ایران به چگونگی شکل گیری تومان ها ، اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و مذهبی تومان ها به صورت جداگانه پرداخته خواهد شد. کلید واژه : ایران ، مغولان ،ایالات ، تومان ، آذربایجان ، عراق عجم 1504315250507500 فهرست مطالب عنوان صفحه فصل اول:کلیات 1-1-مقدمه ( طرح موضوع یا مسأله تحقیق)2 1-2- اهمیت وضرورت تحقیق3 1-3- هدف تحقیق3 1-4- پیشینه تحقیق 3 1-5- سوالات تحقیق 4 1-6- فرضیه تحقیق4 1-7- تعاریف مفهومی5 1-8- روش تحقیق5 1- 9-بررسی منابع5 1-9-1- منابع جغرافیای5 1-9-2- منابع عمومی7 1-9-3- منابع دوره مغول7 فصل دوم : پیشینه تقسیمات کشوری ایران تا دوره مغول مقدمه10 2-1-تقسیمات کشوری در دوره مادها 10 2-2-تقسیمات کشوری در دوره هخامنشیان10 2-3- تقسیمات کشوری در دوره سلوکیان و اشکانیان 12 2-4- تقسیمات کشوری در دوران ساسانی12 2-5- تقسیمات کشوری در ایران دوره اسلامی تا قبل از دوره مغول13 2-6- تقسیمات کشوری در ایران دوره مغول13 فصل سوم : مروری بر تاریخ حملات مغول به ایران و اسقرار دولت مغول(736-616ه.ق) 3-1- از چنگیز خان تا منکوقاآن18 3-1-1- چنگیزخان18 3-1-2-اکتای وتورکینا خاتون18 3-1-3- کیوک20 3-1-4- منکوقان20 3-2- دولت ایلخانان21 3-2-1- هلاکو خان 21 3-2-2- اباقاخان23 3-2-3- احمد تکودار25 3-2-4- ارغون25 3-2-5- گیخاتو و بایدو26 3-2-6-غازان خان28 3-2-7- الجایتو29  

 نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نشان داده می شود ولی در سایت اصلی می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : jahandoc.com   3-2-8-ابوسعید 30 فصل چهارم : نگاهی گذرا به بعضی ایالات ایران در عصر مغول مقدمه34 4-1- ایالت کرمان34 4-2- ایالت فارس36 4-3- ایالت شبانکاره38 فصل پنجم : چگونگی شکل گیری تومان های عراق عجم مقدمه41 5-1- تومان اصفهان 41 5-2-تومان ری یا ورامین45 5-3- تومان قم و کاشان48 5-4-تومان لر بزرگ49 5-5- تومان لر کوچک52 5-6- تومان همدان55 5-7- تومان یزد 57 4-8- تومان سلطانیه و قزوین61 فصل ششم : چگونگی شکل گیری تومان های آذربایجان مقدمه68 6-1-تومان تبریز68 6-2- تومان اردبیل77 6-3- تومان مشکین78 6-4- تومان سراو 79 6-5- تومان خوی79 6-6-تومان مراغه81 6-7- تومان مرند83 6-8- تومان نخجوان83 نتیجه 86 نقشه ها87 منابع95 240030070529450022098005709285002339975378142500 فصل اول کلیات 1-1-مقدمه ( طرح موضوع یا مسأله تحقیق) سیر تقسیمات کشوری در طول تاریخ ایران متغیر بوده و این تغییرات به عوامل بسیاری از جمله عوامل : جغرافیای اقتصادی، سیاسی و... بستگی داشته است. آغاز روند تقسیمات کشوری در ایران قبل از اسلام، برای ما چندان روشن نیست، بدیهی است این تقسیمات با گذشت زمان شکل منظم تری به خود گرفته، تا اینکه یک سازماندهی بسیار منظم و حساب شده در دوره هخامنشیان به شکل ساتراپ ظهور نمود(پیرنیا،105،1387) و پس از روی کار آمدن اشکانیان می توان گفت آنها نیز از لحاظ تقسیمات کشوری با اندکی تغییر وامدار دوره های پیشین خود شدند. اما در دوره ساسانیان در ابتدا تقسیمات کشوری طبق روال گذشته بود. سپس با گذشت زمان تغییراتی در آن ایجاد شد، بدین صورت که مرزبانان اداره ممالک کشور را بر عهده گرفتند.این روال تا زمان انوشیروان ادامه داشت، هنگامی که او بر سر کار آمد ایران را به چهار پاذگس تقسیم نمود که والیان پاذگس ها در مواقع ضروری نیروی جنگی را به کمک حکومت مرکزی گسیل می داشتند. .همچنین این حاکمان هر ساله مالیات و پیشکش هایی را نیز به شاه پرداخت می نمودند)همان،250). پس از تصرف ایران بدست اعراب مسلمانان ، تحول چشمگیری را در تقسیمات کشوری مشاهده نمی کنیم، بدین دلیل که در این محدوده زمانی در ایران حکومت های محلی بر سر کار آمده بودند . اشاراتی بر چگونگی تقسیمات کشوری در این دوره را تنها در آثار جغرافی نویسانی ، مانند مقدسی، ابن حوقل و... مشاهده می نمائیم ، آنها تقسیماتی از قبیل ولایت، ناحیه ، خوره(بر اساس شکل اقتصادی)و... را ذکر نموده اند و اذعان می کنند که خود در تالیفاتشان این تقسیمات را در نظر گرفته اند. تقسیم بندی آنها از یکدیگر نیز متفاوت است.[1] پس از دوره چهل ساله حمله مغول، هنگامی که منگو قان به ریاست مغولان رسید هولاکو را به ایران فرستاد و او حکومت ایلخانان را در ایران پایه گذاری نمود و حکامی را بر نواحی مختلف ایران گماشت . همراه با این تحولات تقسیمات کشوری جدیدی نیز شکل گرفت و به احتمال زیاد ایجاد این تقسیمات جدید به علت خرابی های که به وجود آمد و نیازی بود که بهپایه ریزی یک نظام اداری قوی احساس می شد. بر اساس اطلاعاتی که حمدالله مستوفی در کتاب نزهه القلوب بدست می دهد، ایران در دوره ایلخانان مغول به بیست ایالت تقسیم شده بود که در این بین بلاد عراق عجم و آذربایجان به تومانهای متعددی می شدند(مستوفی،1336،103-51). این تومانها از چندین شهر، پاره شهر و دیه هایی تشکیل می شدند که ریاست بر آنها بدست امیر تومان بود.(رشیدالدین فضل الله،1313:ج1،329)گستره تومان ها تا حدی بود که ده هزار نیروی جنگی در آن جای بگیرند،امیر تومان مسئول جمع آوری مالیات و ایجاد نظم درآن تومانها بود.حقوق دیوانی آن بلاد به قبچور و تمغا بود (همان ،ج2،1024). در این تحقیق سعی بر این است که به چگونگی شکل گیری این تومان ها و اوضاع اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و کار کردهای آنها پرداخته شود. 1-2-اهمیت وضرورت تحقیق چنانچه می دانیم تقسیمات کشوری همواره از ارکان مهم کشورداری بوده است وحکومت ها همواره با توجه به شرایط زمانی و مکانی دست به این تقسیمات وایجاد دگرگونی در آنها زده اند ، طبیعتا افکاری پشت این تقسیمات بوده است که نشان دهنده علل شکل گیری آن می باشد ،هنگامی که مشاهده میکنیم که این شکل تقسیمات برای اولین بار شکل گرفته است ، خود به خود اهمیت پژوهش دو چندان میشود و این ضرورت را پیش می آورد که به بررسی چگونگی این تقسیمات ،کارکردها و نتایجی را که این تقسیمات در پی داشته است، بپردازیم. دیگر اینکه این تقسیمات بر وضعیت مردم که همواره باید جزء مشغله های حکومت باشد تاثیر مثبت یا منفی گذاشته است. 1-3- هدف تحقیق هدف عمده این تحقیق روشن ساختن قسمتی از تاریخ ایران و پی بردن به اوضاع سیاسی ، اجتماعی واقتصادی تومان ها است .هدف فرعی پرداختن به علل شکل گیری این تومانها و بررسی این فرضیات است که؛ آیا این تقسیمات بر اثر اوضاع خاص داخلی شکل گرفته اند و حکومت ناگزیر به دست زدن اینگونه اقدامات شده است و یا در پشت این تقسیمات سیاستهایی وجود داشته است . همچنین بررسی این پرسش که این تقسیمات چه تاثیری بر اوضاع داخلی گذاشته است؟ 1-4- پیشینه تحقیق تا کنون کار مستقلی در این زمینه صورت نگرفته است و تنها اطلاعات موجود اشاراتی است که در لابلای کتب و مقالات مغول شناسان شده است، از قبیل : تاریخ مغول در ایران،نوشته برتلد اشپولر،(1351).ترجمه محمود میر افتاب .تهران:بنگاه ترجمه ونشر کتاب تارخ مغول ،عباس اقبال آشتیانی،(1384).تهران:امیر کبیر تاریخ اجتماعی ،اقتصادی ایران در دوره مغول، ایلی پاولویچ پطروشفسکی، ترجمه یعقوب آژند،(1366).تهران :اطلاعات. نظام اجتماعی مغول نوشته ولادیمیر تسف، تر جمه شیرین بیانی ،(1365).تهران:بنگاه ترجمه ونشر کتاب کتاب دین و دولت در ایران عهد مغول نوشته شیرین بیانی ،(1367).تهران:مرکز نشر دانشگاهی ایران در برخورد با مغول ،شیرین بیانی ،(1353).تهران:طهوری بعضی تحقیقات عمومی دیگر مثل: نظام حکومت در ایران دوران اسلامی نوشته غلام رضا ورهرام،(1368).تهران:وزارت فرهنگ وآموزش عالی وموسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. به آن شده است 1-5- سوالات تحقیق پرسش اصلی روند شکل گیری تومانها در دوره مغول چگونه بوده است؟ سوالات فرعی تومان ها در دوره مغول چه کارکرد های داشته اند؟ نتایج پدید آمدن تومانها برای دولت ایلخانان چه بوده است؟ 1-6-فرضیه تحقیق فرضیه اصلی مغولان به بعد سیاسی تومانها ، بعنوان شکلی خاص از مدیریت نظامی،اداری واقتصادی توجه داشتند. فرضیات فرعی مغولان تومان ها را برای اداره کشور و تامین ارتش بوجود آوردند و در این امر از سنتهای چینی و مغولی بهره گرفته اند. پدید آمدن تومانها تاثیرات مثبتی بر بهبود شیوه اداره مملکت برای دولت ایلخانان داشت. 1-7- تعاریف مفهومی تومان: تومان در لغت به معنی ده هزار است که برای شمارش لشکر ، شمارش پول و گاهی برای شمارش مال ، بالش ، حقوق دیوانی ، خراج ممالک و همچنین به منظور ایجاد تقسیمات کشوری بکار می رفت . 1-8-روش تحقیق با توجه به ماهیت موضوع، روش تحقیق در این پژوهش توصیفی وتحلیلی خواهد بود یعنی محقق در ابتدا می کوشد موضوع مورد بحث را توضیح وتشریح نماید؛ سپس تحلیل های را نیز در خلال آن انجام دهد . همچنین روش گرد آوری اطلاعات در این پژوهش کتابخانه ای و اسنادی می باشد . 1-9- بررسی منابع 1-9-1-منابع جغرافیایی نزهه القلوب : نویسنده این کتاب حمدالله مستوفی است. وی از تبارخاندان قدیم مستوفیان قزوین بود که چنانکه بیان شده سلسله نسب آنان به حر بن یزید ریاحی می رسید ؛ این خاندان از قرن پنجم هجری مقام ریاست خزانه داری ولایت قزوین را به صورت موروثی دردست داشتند ؛ پدر حمدالله وخود او نیز ، با همین عنوان مستوفی در دستگاه ایلخانان مشغول به کار بودند . حمدالله مستوفی کتاب نزهه القلوب را در سال 740ﻫ تالیف نمود . این کتاب شامل یک مقدمه ، سه مقاله و یک خاتمه است . او در این کتاب مانند معاصران خود اکتفا به تکرار بیانات جغرافیدانان پیشین خود ننموده است، بلکه دگرگونیهای را که از زمان مورخین پیشین به بعد روی داده را ، نیز خاطر نشان می سازد بخش سوم این کتاب مربوط به جغرافیای مفصل ایران و متصرفات ایلخانان است . اطلاعات نویسنده در این کتاب در باب جغرافیایی ایران ، بیشتر مربوط به زمان خود مولف است ومنبع اطلا عات وی بیشتر دفاتر مالیاتی ایلخانان می باشد چنانچه میدانیم مقام حمدالله بعنوان مستوفی در دستگاه ایلخانان دسترسی به این منابع و اسناد را برای او سهل کرده است. آثارالبلاد : مولف این کتاب زکریای قزوینی می باشد . او در حدود سال 600 ﻫ در قزوین به دنیا آمد . در ابتدای جوانی به دمشق رفت و در آنجا به تحصیل علوم ، فنون و ادب پرداخت . طولی نکشید که به فرمان المستعصم بالله خلیفه عباسی به مقام قضای شهرهای واسط و حله منصوب گردید و تا سال 656 ﻫ یعنی سال سقوط بغداد به دست هلاکوخان در این مقام ابقا بود ، سر انجام او در سال 682 ﻫ در شهر واسط در گذشت. کتاب او از جمله مهمترین کتابهای جغرافیایی به شمار می آید و مشتمل برشرح جغرافیایی و تاریخی مشاهدات مولف می باشد. این کتاب توصیف منظمی است از بلاد مختلفی که معلوم مسلمانان آن دوره بوده است، که به ترتیب حروف الفبا در هفت اقلیم شده ؛ که از اقلیم اول در آن طرف استوا آغاز می شود و به اقلیم هفتم در اقصی ممالک شمالی پایان می یابد . معجم البلدان : این کتاب اثر یاقوت حموی می باشد . او در سال 575 ﻫ در یکی از شهرهای روم به دنیا آمد . درکودکی او به اسارت ترکان سلجوقی درآمد و به بازرگانی عرب ، به نام عسکر بن ای نصر حموی فروخته شد که به همین مناسبت به نام حموی معروف گردید . از آنجا که این بازرگان بی سواد بود ، یاقوت را به دفترداری خود گماشت . بعد از مدتی یاقوت از قید بندگی آزاد شد و برای تامین معاش خود به مسافرت پرداخت و از شهری به شهردیگر می رفت و پیوسته از کتابها نسخه برداری نموده و نسخ خطی را می فروخت . در هنگام حملات چنگیزخان ، او در خوارزم اقامت داشت که با وقوع این پیشامد از آنجا فرار کرده ، به حلب گریخت. یاقوت در سال 626ﻫ در این شهر در گذشت .هنگامی که او درحلب بود ، با وزیر امیر آنجا یعنی قاضی اکرم جمال الدین ابو الحسن علی قفطی مورخ معروف آشنا شد و شاهکار خود کتاب معجم البلدان را که مقدمات تالیفش را در مرو فراهم نموده بود ، بر اثر مساعدت آن وزیر دانش دوست به پایان رساند . این کتاب به خاطر اطلاعات جغرافیای که بدست میدهد بسیار با ارزش است . تقویم البلدان : نویسنده این کتاب ابوالفداء است. او در بین سالهای 732-672ﻫ می زیست . ابوالفداء در دمشق به دنیا آمد. او دردوران جوانی در جنگ های صلیبی شرکت کرد و مدت 12سال در خدمت ملک ناصر از ممالیک مصر بسر برد . در سال 710 ﻫ به فرمان ملک ناصر الدین قلاون به حکومت حمات منصوب شد و درسال 720 هجری به الملک الموید ملقب گردید او علاوه بر مشاغل سیاسی ایام فراغت خود را به مطالعه می گذرانید و در فقه و لغت و ادب سرآمد بود . کتاب او مشتمل بر یک مقدمه و بیست و هشت فصل می باشد که هر قسمت از شرح ایالتی از ایران ،مانند: خوزستان ، فارس ، کرمان ، سجستان ، طبرستان ، مازندران ، قومس ، خراسان و آذربایجان اختصاص دارد. ابوالفداء پس از توصیف هر ناحیه ، جدولی نیز حاوی مختصات جغرافیای شهر ها ،ترتیب داده است . 1-9-2-منابع عمومی تاریخ گزیده : مولف این اثر ارزشمند این حمدالله مستوفی می باشد .تاریخ گزیده خلاصه ای از تاریخ عمومی عالم و مشتمل بریک مقدمه و شش باب است . هر چند که به نظر می رسد این کتاب منتخبی از جامع التواریخ است؛ اما آشکار است مولف در برخی جاها خود دست به قلم برده و نکاتی را به مطالب قبلی اضافه نموده است. همچنین او در این کتاب اطلاعات جالبی از قزوین وشعرای عراق عجم بدست می دهد . 1-9-3- منابع دوره مغول تاریخ جهانگشای : این کتاب تالیف عطامک جوینی است ، که محمد بن عبدالوهاب قزوینی آنرا تصحیح کرده است .جوینی از جمله بزرگترین مورخان ونویسندگان سده هفتم هجری است وی از خاندان بزرگ صاحب دیوان جوینی است که در قرن پنجم وششم همواره متصدی مشاغل بزرگ بوده اند .تاریخ جهان گشا در سه مجلد در شرح ظهور چنگیز خان و احوال و فتوخات او و در تاریخ خوارزمشاهیان و حکام مغولی ایران و فتح قلاع اسماعیلیه و جانشینان حسن صباح تالیف شده است . جامع التواریخ : این کتاب ارزشمند ، اثر رشید الدین فضل الله می باشد . او در بین سالهای 645-718 ﻫ می زیسته است رشیدالدین در همدان به دنیا آمد، در ایام جوانی در همانجا به تحصیل علوم مختلفه پرداختا اینکه به عنوان طبیب وارد دستگاه ابا قاخان ایلخان مغول گردید .ارغون خان وگیخاتو در دوران سلطنت خود ، او را مورد لطف قرار دادند؛ غازان خان پس از کشتن صدر جهان وی را به اتفاق خواجه سعدالدین محمد آوجی ،در امر وزارت شرکت داد . الجایتو نیز پس از قتل سعدالدین با وجود اعتماد بسیاری که نسبت به رشید الدین داشت ، وی را با خواجه تاج الدین علیشاه در امر وزارت شریک نمود . رشیدالدین با توجه به حمایتهای ایلخانان و موقعیت مناسبی که در دستگاه آنان بدست آورد، املاک و دارایی های زیادی نیزکسب نمود. او در زمان ابوسعید بر اثر تحریکات در باریان ناگزیر به کناره گیری از خدمت شد ،اما مخالفین باز هم بی کار ننشسته و همچنان به دسیسه چینی پرداختند ، تا اینکه وی را به اتهام مسموم نمودن الجایتو محکوم به اعدام کردند. غازان که علاقه بسیاری به دانستن رویدادهای تاریخی داشت ، رشیدالدین را مامور تالیف کتابی در باب تاریخ مغولان کرد کرد.رشیدالدین پس از مطالعه اسناد مغولی و مذاکره با مطلعین تاتار، اساس کتاب خود را بنا نهاد پس از مرگ غازان، الجایتو نیز او راتشویق به ادامه کار و اتمام نوشتن این تاریخ نمود تا اینکه او تالیف خود در باب مغولان را با نام جامع التواریخ به پایان برد . این کتاب اطلاعات ارزنده ای از تاریخ ایران دوره مغولان وآداب رسوم و... مغولان و همچنین اطلاعاتی در باره ترکان بدست می دهد . تاریخ وصاف : این کتاب اثر وصاف الحضره شیرازی است است. نام اصلی این کتاب تجزیه الامصاروتزجیه الاعصار است که بنا به نام مولف به تاریخ وصاف مشهور شده است. وصاف در سال 663ﻫ در شیراز به دنیا آمد و در همانجا به تحصیل علم پرداخت ، پس از مدتی توانست از نزدیکان خواجه صدر الدین احمد خالد زنجانی نایب امیر طغاجار حاکم فارس گردد .او توانست به وسیله رشیدالدین به دربار غازان والجایتو راه یابد و کتاب خود را در آن دوران بتالیف نمایید .این کتاب هرچند نثری دشوار و متکلف دارد، اما اطلاعات سودمندی از ایران دوره مغول به ویژه اوضاع شیراز در این برهه زمانی بدست می دهد . مجمع الانساب : مولف این اثر شبانکاره ای است .اودر سال 679 ﻫ در ولایت شبانکاره فارس به دنیا آمد و در سال 733ﻫ شروع به تالیف مجمع الانساب نمود و آنرا در سال 736ﻫ به پایان رسانید. شبانکاره ای تالیف خود را به منظور تقدیم به سلطان ابوسعید ، در اختیار خواجه غیاث الدین قرار داد.لیکن پیش از اینکه غیاث الدین موفق به انجام این کار شود ، ابوسعید در گذشت و دیری نگذشت که غیاث الدین نیز در همان سال وفات یافت و کتاب مجمع النساب نیز در غارت ربع رشیدی از میان رفت . این پیشامد ناگوار سبب شد شبانکاره دست به تالیف دوباره آن بزند.این کتاب به منظور بررسی تاریخ ایلخانان مغول به ویژه وقایع زمان آخرین ایلخان مغول «ابوسعید» و همچنین حکومت های نیمه مستقل در این برهه زمانی از ارزش بسیاری برخوردار است . فصل دوم پیشینه تقسیمات کشوری در ایران تا دوره مغول مقدمه موقعیت جغرافیایی ایران و قرارگرفتن این کشور در آسیای جنوب غربی به نحو بارزی در وضع سیاسی و نوسانات مرزهای سیاسی آن موثر بوده است .آسیای جنوب غربی منطقه ای حایل میان سه قاره آسیا، اروپا و افریقا می باشد ،که ایران نیز در این قسمت قرار گرفته و به شدت از حوادث این سه قاره متاثر بوده است و به خاطر دارا بودن همین موقعیت سوق الجیشی خاص ، هموراه شاهد هجوم بیگانگان از بیرون مرزهای خود بوده است. هر چند در این رابطه وضعیت و تعاملات سیاسی نیز در وقوع این هجوم ها نقش داشته ، اما پیداست که موقعیت خاص جغرافیایی آ ن نقش چشمگیرتری بازی می کند . نمونه های این تهاجمات ،هجوم اسکند مقدونی ، حمله اعراب و مغولان می باشد ،که طی این حملات اقوام گوناگونی وارد ایران شدند .هنگامیکه این دسته های مختلف بر ایران تسلط یافتند، در راستای تسلط و برقراری نفوذ در این مناطق دست به تقسیمات کشوری زدند . ناگفته نماند که پیش از آن نیز حاکمان ایرانی برای کنترل بهتر ایالات این تقسیمات را انجام داده بودند. مرزهای سیاسی ایران در طول تاریخ بنا به علل سیاسی که گاهی برخی از ممالک و اراضی به تصرف ایران در می آمد و یا بالعکس در بعضی از موارد از حیطه تسلط ایران خارج می شد همواره متغیر بوده است ، اگر بخواهیم سیر این تحولات را بررسی نمائیم ، از روی کار آمدن مادها ما شاهد مرزهای سیاسی مشخصی هستیم. در این قسمت نگارنده قصد دارد به نحوی گذارا به تاریخچه وپیشینه تقسیمات کشوری در ایران تا پایان دوره مغولان بپردازد. 2-1- تقسیمات کشوری در دوره مادها مرزهای سیاسی ایران در دوره ماد ها (701-550 ق.م) منطبق با حدود چند واحد بزرگ جغرافیایی بوده است؛ که از شمال به رود ارس و رشته کوههای البرز ، از مشرق به دشت کویر و از مغرب و جنوب به سلسله جبال زاگرس محدود می شد (دیاکانوف،1357،79). در آن زمان بنا به گفته دیاکانوف ، تقسیمات ایالتی چندان مورد توجه نبوده است و در آن سرزمین تنها تقسیمات قبیله ای وجود داشت (همان،414). 2-2- تقسیمات کشوری در دوره هخامنشیان وسعت ایران در دوره هخامنشیان (550-330 ق.م) به مراتب بیش از زمان مادها بود و مرزهای ایران به حد اعلای تاریخی خود رسیده و از رودخانه سند در مشرق تا قلب اروپا در غرب از یکسو و از سوی دیگر از ترکستان تا سواحل رود نیل گسترده شده بود . سرحد شمال شرقی ایران از رود جیحون گذشته به رود سیحون می رسید ، دریاچه آرال نیز در خاک ایران قرار داشت. در مشرق رود سند مرز شرقی ایران را تشکیل می دادکه تقریبا تمام خاک افغانستان کنونی را در بر می گرفت . در غرب از یکسو تا نزدیکی رود دانوب در اروپا شامل تمامی خاک آناطولی امروزی و اراضی مغرب دریای سیاه و از سوی دیگر تا آتن تحت سیطره ایران بود. همچنین در آفریقا قسمت شمال شرقی مصر و لیبی تا سومالی و قسمتی از یمن کنونی تا حوالی تونس و حبشه نیز جزو قلمرو ایران بود ، در جنوب مرز ایران تمام دریای عمان و خلیج فارس و تمامی خاک عراق ، سوریه و فلسطین امروزی را شامل می شد.(بدیعی، بی تا:ج2،20-19). پس از روی کار آمدن هخامنشیان ، اولین تقسیمات اداری نیز شکل گرفت. سازمان کشور ایران به ترتیب درجات از پایین به بالا عبارت بود از : 1- نمنه 2- زنتو 3- ویث (ویس) 4- دهیو (احتشام ،1355،51). هنگامی که داریوش اول بر سر کار آمد و قلمرو هخامنشیان گستردش بیشتری یافت ، او سیستم تقسیمات ایالتی جدیدی به نام ساتراپ را به وجود آورد و کشور را به بیست ساتراپی (شهرب نشین) تقسیم نمود.داریوش برای هر کدام از ساتراپی ها حاکمی تعیین نمود، که نایبان شاهنشاه یا اداره کننده « ارخای» ها بودند . او همچنین مقدار مالیاتی را که هرشهرب نشین ، می بایست بپردازد را تعیین کرد(همانجا). مهمترین ساتراپ ها عبارت بودند از ایالت ماد (هیرکانیا یا گرگان) ، ایالت سغدیانا (سمرقند و بخارا) ، ایالت پارت (خراسان) ، ایالت گندار (بخش غربی افغانستان و ولایت سکاها) ، ایالت خوارزم (خیوه) ، ایالت ایلام (سوزیانا) ، ایالت باختر (باکتریا) ، ایالت بابل ، ایالت عربستان ، ایالت مصر ، ایالت کلده ، ایالت آشور ، ایالت اسپاردا (بدیعی ،بی تا:ج2،216). روسای لشکر ، شاه و ماموران او برصحت کار اونظارت می کردند. نظارت عالیه بر همه اعضای دولت و ماموران با « هزاره پئی تیش» (ریس هزاره) بود که ضمنا ریاست سپاه جاویدان را نیز بر عهده داشت ، دفتر ساتراپها نیز همانند دفتر شاه در شوش بود. ماموران و دبیران ، رئیس دفتر ، رئیس خزانه که خراج دولتی را گردآوری می نمود ، محاسبه گران ، بازپرسان قضایی ، جارچیانی که فرمانهای دولت را به اطلاع مردم می رساندند ، تحت سرپرستی ساتراپها بودند (ایوانف ودیگران ،1359،83). 2-3- تقسیمات کشوری در دوران سلوکیان و اشکانیان آنچه در دوره هخامنشی در مورد تقسیمات کشوری اعمال می شد، در سلسله های بعدی نیز عملا دنبال شد. امر تقسیمات کشوری در این حکومت ها نیز جهت آرامش داخلی همواره مورد توجه بوده است. چنانکه پس از انقراض سلسله هخامنشیان در عهد سلوکیان با آنکه حدود قلمرو این سلسله به وسعت عهد هخامنشیان نمی رسید مع الوصف دارای تشکیلاتی از نظر تقسیمات کشوری مانند هخامنشیان بوده اند(بدیعی ،بی تا،ج2،216). فقط با این اختلاف که آنها استانها را به اپارخیها و هیپارخیها و روستاهای بارودار یا استاتموها تقسیم نمودند(کالج ،1380،51). اشکانیان نیز در طول حکومت خود همان تقسیمات کشوری سلوکی را پذیرفتند ولی به تدریج ساتراپها را به اپارخیهای کوچکتری تقسیم کردند(همانجا). 2-4- تقسیمات کشوری در دوران ساسانیان در هیچ دورانی مرزهای سیاسی ایران مانند مرزهای دوره ساسانیان (224 تا 652 م) به حالت طبیعی خود نزدیک نبوده است. رود جیحون مرز شمال شرقی ایران را تشکیل می داد ، در مشرق مرزهای ایران بخش عمده ای از پاکستان کنونی و رخج و بلوچستان را در بر می گرفت مرزهای شمال غربی تا ارمنستان و کوههای قفقاز محدود بود ، حد غربی ایران را رود فرات و قسمتی از خاک سوریه کنونی تشکیل می داد و در جنوب بحرین و سواحل جنوبی خلیج فارس در قلمرو خاک ایران قرار داشته و قسطنطنیه نیز در دوران خسروپرویز ساسانی و یمن در دوران انوشیروان جزیی از خاک ایران بوده اند(بدیعی ، بی تا:ج2،20). تقسیمات کشوری ایران در زمان ساسانیان، شامل : ایالت ، خوره (استان) ، وستوگ (شهرستان) و رستاگ (دهستان)(حموی،1380:ج1،41). بوده است ، که کریستن سن اشاره می کند این تقسیمات فقط جهت مقتضیات اداری بوده است ، هریک از بخشهای کوچک شهر ، تحت حکومت شخصی به نام شهریگ بود ؛ این شهریگ را از میان دهقانان اختیار می نمودند و در راس مزارع تابع آن (روستاگ) یک نفر دیهیگ قرار داشت(کریستن سن ،1345،161-160). در زمان خسرو اول (531 م- 579 م) قلمرو حکومت به چهار کستگ (پازاگس) تقسیم شد ، این تقسیمات شامل :خراسان (مشرق) خوروران (خاوران) ، اپاخترا (باختر) و نیمروج (نیمروز)می شد. پازاگس ها گاهی نیز نام سرزمین عمده خود را می گرفتند ، بعنوان مثال منطقه جنوب ، پارس و منطقه شمال آذربایگان خوانده می شد(نولدکه،1378،185؛ مارکوارت،1373،39-37). در راس هر پازاگس یک سپهبد یا مرزبان قرار داشت که به سبب همطراز از بودن با خاندان سلطنتی ، شاه نیز خوانده می شدند(کریستن سن ،1345،102). این سپهبد علاوه بر فرماندهی نظامی ، عهده دار فرمانروایی آن منطقه نیز بود و وظایف او تنها به سرکوبی دشمنان داخلی و درهم شکستن دشمنان خارجی محدود نمی شد بلکه وظیفه گردآوری مالیات از مردم منطقه خویش نیز بر عهده او بود. در واقع این اصلاحات بعلت گسترش فئودالیسم صورت گرفت و پیامد آن ، تقسیم کشور به واحدهای خرد و کلان اداری بود که تمام این ایالات منفک در نهایت فرمانروایی عالیه شاهنشاه را قبول داشتند؛ اما به لحاظ اقتصادی ، از سیاستی نیمه مستقل پیروی می کردند(کالسینکوف،1357،213). همچنین هر یک از ایالات و ولایات مانند مرزبانان نیروی نظامی در اختیار داشتند و این مرزبانان بودند که در هنگام جنگ فرماندهی سپاه را تحت نظر سپهبدان عهده دار بودند. (بدیعی ،بی تا:ج2،218) 2-5- تقسیمات کشوری در ایران دوره اسلامی تاقبل از مغول پس از ورود اعراب تقسیمات ایالتی ایران برهم خورد و ما این تقسیمات را تنها در بین جغرافیا نویسان می بینیم که نمونه آن مقدسی است، او بلاد ایران را به چند خوره (کوره) تقسیم می کند و اشاره می نماید که این تقسیمات را خود او انجام داده است.(مقدسی ، 1361:ج2،همه جا). هرچند پس از آن در دوره سلجوقیان شاهد ایجاد تقسیماتی هستیم که غالبا کوچکتر از ولایات بودند و مرکزشان مهمترین شهر ناحیه محسوب می شده است ؛ اما این تقسیمات با ناحیه خاصی منطبق نبوده و وسعت آنها بسیار متغیر بود(لمبتن ، 1372،223-222). 2-6- تقسیمات کشوری در ایران دوره مغولان هنگامیکه مغولان بر سر کار آمدند ؛ تقسیماتی در سازمان ایالات ایران وجود داشت. در این زمان حد غربی ایران تا رود فرات توسعه یافت وگستره آن از طرف شمال غربی تا مرکز آسیای صغیر پیش رفت . کوههای قفقاز جزو قلمرو ایلخانان قرار داشت ، در شرق ایلخانان تا مغرب پیشروی کردند و قسمتی از افغانستان امروزی را متصرف شدند؛ رودخانه جیحون سرحد شمال شرقی ایران را در دوره ایلخانان تشکیل می داد .ایالاتی که در دوره مغول شکل گرفت ، تغییر اندکی با تقسیمات ایالتی سابق داشت . برجسته ترین تغییر در نقشه سیاسی ایران ، شکل گرفتن ولایت نوین کردستان بود که از ضمیمه کردن نیمه غربی ولایت عربی جبال تشکیل شد(رشیدوو،1368،141). در حالیکه نیمه دیگر یعنی بخش شرقی و قدیمیتر ولایت جبال ، دیاری شد که با نام عراق عجم مشهور است و دیگر اینکه ، به جبران از دست رفتن کردستان ، تمام ناحیه یزد که بیشتر به فارس تعلق داشت ضمیمه عراق عجم شد. افزون بر آن ، مغولان در ناحیه خلیج فارس شبانکاره را از بخش جنوب شرقی فارس جدا نموده و آنرا به صورت ولایتی مستقل درآوردند (همانجا). با توجه به اطلاعاتی که حمدالله مستوفی می دهد ، ایالات ایران عصر مغول عبارت بودند از : عراق عرب ، عراق عجم ، آذربایجان ، مغان (موقان) ، اران ، آسیای صغیر (روم) ، شروان ، جزیره (بین النهرین علیا) ، کردستان ، خوزستان ، فارس ، شبانکاره کرمان ، مکران (سیستان و بلوچستان) ، قهستان ، خراسان ، مازندران (طبرستان) ، قومس ، ارمنستان و گرجستان(مستوفی ،1339،همه جا). در این زمان نیز در هر شهر، چهار مرکز اصلی اجتماعی وجود داشت :1- شهرستان (شارستان) که شامل محلات اعیان و اکابر می شد ،2- نهادهای آموزشی و دینی مشتمل بر مدرسه ها ، خانقهای درویشان و دیگر مراکز فتوت می شد ، 3- مراکز تجاری و بازرگانی مشتمل بر بازارها با کاروانسراها و مراکز تجاری بزرگ و داد و ستد کلی آن 4- محلات پیشه وران و اصناف آنان شامل بر بازارهای کوچک و بزرگ و خرده فروشیها نوپا بود.(مورگان ،1374،511). در دوره ایلخانان مغول دیوان دوباره رونق گرفته و به صورت پایگاه مهم اداری کشور یا مغز حکومت و کانون نفوذ و اعمال قدرت سیاسی درآمد . سازمان اداری مرکزی را دیوان بزرگ می گفتند که تمامی امور مالی و کشوری در آن متمرکز بود(رجب زاده،1355، 240). نمایندگان ایلخانان در ایالات عنوان « حاکم» و گاهی نیز عنوان والی داشتند . وظایف نظامی به ویژه در مناطق مرزی ، به عهده این حکام گذارده می شد ؛ آنها به ندرت و در موارد استثنایی مجاز بودند که بادولتهای خارجی مذاکرده نمایند. حکام این ولایات مستقیما از طرف سلطان و از میان شخصیتهای مهم حکومتی انتخاب می شدند ، و در تحت امر وزیر به کار می پرداختند ، همچنین حاکمان در هر ایالات قائم مقامی منصوب می کردند که عنوان نایب داشتند ؛ از جمله وظایف نایبان حفظ نظم و آرامش عمومی در هر ایالت بود (ورهرام، 1386،83-80). شحنه ها نیز به فرماندهی شهرها گماشته می شدند ، به موازات آنان باسقاقان مامور جمع آوری مالیات بودند ، گاهی باسقاقان از میان امیران سپاه انتخاب می شدند.[2] تا زمان غازان اوزان مسکوکات در همه ایالات یکسان نبود و این امر مشکلاتی به بار می آورد . بنابراین غازان خان دستور یکپارچه کردن مسکوکات را صادر کرد. در بین ایالات دوره مغول ، ایالات عراق عجم و آذربایجان به تومان ها که شکل جدیدی از تقسیمات کشوری بود ، منقسم شدند که وظیفه آنها تدارک 10000 نفر سپاهی و گاهی کمتر بود. علاوه بر اینها در منابع از تومان های دیگری نیز نام برده شده که گویا فقط از لحاظ لشکری تومان به حساب می آمده اند ،و تومان ها فقط در آذربایجان و عراق عجم به لحاظ تقسیمات کشوری به کار رفته است. تسف، معنی الوس را یک جامعه بزرگ ومعنی تومان را جمعیت و ده هزار دانسته و آنها را یکی دانسته است (تسف،1365،212-210).اما به نظر می رسد که از لحاظ تقسیمات کشوری فرق زیادی با هم داشته اند .چون که الوس منطقه وسیعی بود در حالیکه تومانها جزء تقسیمات فرعی بوده اند. فصل سوم مروری بر چگونگی حملات مغول به ایران واستقرار دولت ایلخانان در ایران (736 ﻫ -616 ﻫ.) 3-1- از چنگیز خان تا منکو قاآن 3-1-1- چنگیزخان مغولان صحرانورد تا قبل از قدرت گیری چنگیز دارای اسم و رسمی نبودند ، اما هنگامی که او در سال 549 هـ به دنیا آمد(رشیدالدین فضل الله ،1367:ج1،218). صفحه جدیدی را در تاریخ دنیا رقم زد ، او پسر یسوگای بهادر از ایل برجیقن بود(تسف ،1363،53). که پس از فوت پدرش به ریاست مغولان رسید و بعدها توانست گستره حکومت مغولان را افزایش دهد. چنگیز در وهله اول برای پیگیری اهدافش ، کار خود را از قبایل نزدیک تر شروع کرد. او توانست اونگ خان رئیس قبیله کرائیت به زیر کشد و با این عمل به افزایش قدرت و نفوذ خود در میان مغولان بپردازد ، پس از آن نیز در سال 600 ﻫ به تایانگ رئیس قبیله نایمان حمله کرد و او را نیز شکست داد، که منجر به تابعیت اقوام نایمان از چنگیزخان گردید و پسر تایانگ که کوچلک خان نام داشت توانست فرار کند و به نزد گورخان قراختائی برود ، پس از آن چنگیز ، همچنان اقوام را یکی پس از دیگری شکست داده و به خدمت درمی آورد ( رشیدالدین فضل الله ،1367:ج1،280-277). او درحین این اقدامات ، چشم به ایران داشت و به فکر صلح با خوارزمشاه و برقراری رابطه دوستانه با ایران بود.در این راستا سفیران تجاری بین آن دو دولت رد و بدل می شد تا اینکه واقعه اترار رخ داد ، در این جریان حاکم اترار به طمع تصرف اموال بازرگانان مغولی ، آنها را به قتل آورد و این عامل موجب اقدام تلافی جویانه و بهانه ای جهت حرکت، چنگیز به سمت ممالک خوارزمشاهی شد که برخلاف نظر خیلی از محققین این امر می تواند تنها یک علت بالقوه باشد که پس از واقعه اترار بصورت بالفعل درآمد ، زیرا احتمال می رود که چنگیز نقشه حمله به ممالک خوارزمشاهی را درسر داشته یا حداقل به دنبال فرصتی برای این اقدام بوده است. با توجه به قدرت گیری چنگیز و این نکته که او، خوارزمشاه را در نامه ای پسر خود خواند ؛ احتمال میرود که معنی نهفته آن تابعیت خوارزمشاه از چنگیز خان است و چنگیز به مانند فرزندان خود او را حاکم دست نشانده خود و ایران را جزئی از سرزمین خود تلقی نموده است . نکته دیگر اینکه ، سپاهیان چنگیز روز به روز افزایش یافته و برای امرار معاش آنها و دامهایشان غنایم و چراگاه هایی لازم بود؛ به همین دلیل آنها دنبال مکانی بودند که بتواند آنجا را مقر خود قرار داده و به سرزمینهای دوردست حمله نمایند، که ایران برای هدف دارای موقعیت ویژه و ممتازی بود. بنابر این اوصاف می توان نتیجه گرفت که واقعه اترارتنها حمله چنگیز به ایران را تسریع بخشید و موجب شد تا او زودتر با خوارزمشاه درافتد. پس با این بهانه چنگیزخان درابتدا تقاضای تحویل دادن غایر خان حاکم اترار را نمود که با مخالفت خوارزمشاه رو به رو شد و موجب شد که چنگیز حمله به ایران را آغاز نماید. او در ابتدا به اترار حمله برد ، غایر خان حاکم آنجا به قلعه ای پناه برده و مدتی مقاومت کرد ؛ بنا به گفته شبانکاره ای :« کار به جایی رسید که هیچ کس با وی نماند و سلاح نماند ، کنیزکان را می فرمود تا خشت به دست او می دادند و می انداخت» (شبانکاره ای،1363،234). غایرخان درآخر مجبور به تسلیم شد ، او را به نزد چنگیز بردند وچنگیز خان دستور قتل اورا صادر کرد ، پس از آن نیروهای چنگیز جند ، قراقروم ، فناکت ، بناکت ، خجند ، بخارا ، سمرقند ، خوارزم و ترمذ را گرفتند (همان ،238) و از جیحون گذشته وارد بلخ شدند و مردم را از شهر بیرون کرده ودست به غارت و ویرانی زدند و عده بسیاری را نیز کشتند(جوینی ،بی تا:ج1،140-120؛ رشیدالدین فضل الله،1367،ج1،365-348). هنگامیکه چنگیز خان به فتح سمرقند مشغول بود یکی از سرداران خود به نام جبه و سپس توقاجار را به همراه او به تعقیب محمد خوارزمشاه فرستاد. هنگامیکه سلطان محمد خوارزمشاه فهمید که مغولان در تعقیب او هستند به سمت عراق حرکت کرد ،و پس از ان روانه گیلان شد و با امرای مازندران به گفتگو نشست و در آخر قرار شد که به یکی از جزایر دریای خزر برود که در همان جزیره نیز وفات یافت(رشیدالدین فضل الله،1367:ج2،369-364). مغولان که در این هنگام به بلخ رسیده بودند از آنجا به طالقان رفتند و آنجا را نیز گرفتند و در همین احوال بود که خبر به تخت نشستن جلال الدین درغزنین به چنگیز خان رسید ، مغولان بلافصله به دنبال او در آنجاشتافتند ، اما قبل از رسیدن مغولان جلال الدین از غزنین فرار کرد و با عبور از رود سند از دست مغولان رهای یافت . پس از آن چنگیز جبه و سوبدای را مامور فتح نواحی ایران و خراسان نمود ، چنگیزخان اندکی بعد، در سال 624ﻫ از دنیا رفت.(جوینی،بی تا:ج1،386؛شبانکاره ای،1363 ،44). 3-1-2-اوکتای و تورکینا خاتون پس از چنگیز خان پسر او اوکتای بنا به وصیت پدر بر تخت نشست ، در این اثنا جلال الدین که به هند فرار کرده بود از راه کرمان به عراق بازگشت، اما همچنان بخاطر رهای از دست مغولان نقل مکان می کرد، زیرا اوکتای پس از ساماندهی لشکر مغول جرماغون و چند تن از فرماندهان نظامی را به تعقیب جلال الدین فرستاد، آنها نیز با تاخت و تازهایی که انجام دادند ، جلال الدین را در هیج جا راحت نگذاشتند تا اینکه او در حین فرار توسط شخصی کرد که نسوی واژه غارتگر و پست را برای او به کار برده است، به قتل رسید(نسوی، بی تا ،349). پس از پایان یافتن مقاومت جلال الدین خوارزمشاه (628ﻫ ) متصرفات مغول در این سوی جیحون به یکباره توسعه یافت . جین تیمور موفق شد اسپهبد کبود جامه و بهاءالدین صعلوک از حکام خراسان را کاملا مطیع سازد و انان را در بارگاه اگتای قاآن (639-626ﻫ) حاضر گرداند . یکی از سرداران تحت امر او به نام کلبلات نیز توانست بر بقایای نیروهای جلال الدین در خراسان فائق آید و تصرف آن ولایت را برای مغولان قطعی سازد (خیر اندیش ،1379 ، 185) . همچنین در زمان اوکتای فتح چین شمالی یعنی استیلای مغولان بر امپراطوری چین و ضمیمه ساختن کره به قلمرو آنان نیز رخ داد(باثورث ، 1371 ، 221).سرداران مغولی که تا این زمان در ایران بودند مناطق را یکی پس از دیگری می نمودند .جرماغون مامور دنبال کردن فتوحات در ایران و پیگرد سلطان جلال الدین خوارزمشاه گردید و جنتمور نیز نامزد فرمانروایی خراسان و مازندران شد (یوسفی حلوایی ،1381،82). که بنابر نوشته جوینی نخستین حاکم مغولی در ایران بود (جوینی ، بی تا :ج2 ، 218). او یکی از شخصیتهای معروف خوارزم به نام شرف الدین خوارزمی را به وزارت خود برگزید و مقام صاحب دیوانی را به بهاءالدین جوینی داد . پس از مرگ جنتمور در سال 633 هـ (همان ،224-222)حکومت ایران در سال 637 ﻫ به گرگوز رسید . از زمان مرگ جنتمور تا روی کار آمدن گرگوز ، نوسال سالخورده حاکم متصرفات مغول در ایران بود (مستوفی،1339،584). گرگوز از قبیله ایغور و یکی از دبیران جوجی بود و از سوی او مامور بود تا درکار حکومت به جنتمور یاری دهد ، او در واپسین سال حکومت جنتمور به مقام نیابت حکومت رسیده بود ( بیانی ،1353،23). پس از مرگ جنتمور نیز اختلافات داخلی به او اجازه نداد تا جانشین شود و در مواقع نبود گرگوز در ایران ، محمد جوینی اداره امور مملکت را بر عهده داشت در این برهه زمانی حاکمان ایران در هرج و مرج بسر می بردند که این امر باعث شد ، اوکتای اداره امور هر ولایت را به یک نویان و هر شهر را به یک امیر بسپرد تا کمی دوباره آرامش به این مناطق بازگردد(اشپولر،1384،42). اوکتای قان فردی بغایت شراب دوست و دائم الخمر بود او در اثر افراط شدید در نوشیدن شراب بیمار شد که نزدیکان او سعی کردند ، او را از این کار منع نمایند ، اما فایده ای نبخشید و او همچنان مشروب مصرف می کرد تا اینکه در سال 639 ﻫ درگذشت(رشیدالدین فضل الله ،1367: ج1،480). پس از اوکتای بیوه او ، توراکینا خاتون قدرت را بدست گرفت و به اداره مملکت پرداخت. در همین راستا امیر ارغون برای اداره ایران فرستاده شد.(جوینی ،بی تا:ج2،245). در دوران حکومت زود گذر تورکینا خاتون از زنی به نام فاطمه سخن می رود که مغولان از مشهد به اسارت برده بودنداین زن پس از مدتی توانست از نزدیکان و مقربان توراکینا خاتون شود وتا بدانجا نفوذ یافت، که اموری مانند، معزول کردن امرا را نیز انجام می داد(شبانکاره ای،1363،253). اما هنگامی که قوریلتای برگزار شد دوران فاطمه و تورکینا خاتون نیز به پایان رسید و کیوک، به جانشینی منصوب شد. 3-1-3- کیوک در سال 643 هـ کیوک به تخت قاآنی نشست، او پسر بزرگ اوکتای بود(بناکتی،1348،393؛ رشیدالدین فضل الله 1367:ج1،563). در قوریلتای به تخت نشستن کیوک باتو حضور نیافت.رشیدالدین این غیبت را اینگونه بیان می کند : « به سببی که از کیوک آزرده بود و بهانه خود را برای نیامدن نیز درد پا و ضعف مزاج اعلام کرد».(رشیدالدین فضل الله،همان،569). در آن قورلیتا ، کیوک در میان تمام امرا و افرادی که حاضر بودند ، اموالی را تقسیم کرد و بنا به گفته جوینی حتی کسانی نیز که نیامده بودند را بی نصیب نگذاشت. همچنین جوینی اشاره می کند که از تمام ممالک مغولی حاکمان یا نایبان آنان در قورلیتا حاضر شدند(جوینی ، بی تا:ج1،209-205). کیوک پس از تثبیت قدرت ، چینقای و یلواج را که به دست تورکینا خاتون معزول شده بودند ، بر سر کار آورد(اشپولر ،1384،45). .وزیر او چینقای دین نصاری داشت (رشیدالدین فضل الله ،همان،571). اگرچه خود کیوک به دین مسیح نگرویده بود ولی با مسیحیان با مهربانی رفتار می کرد.(اشپولر،همان،46). در این دوران بایجو حملاتی را به بغداد فرماندهی کرد که موفقیت آمیز نبود . کیوک علاقه خاصی به تجارت داشت و از بازرگانان حمایت می نمود ، او با کمال میل در شرکتهای اورتاقان (شرکتهای مسلمان ایرانی و خاورمیانه) سرمایه گذاری نمود(پیگلوسکایا و دیگران،1354،332). همچنین در این دوران نخستین تماس میان مغولان با پادشاهان مغرب زمین صورت گرفت. 3-1-4- منکوقان پس از فوت کیوک ، اقول قایمش به حکومت داری پرداخت(رشید الدین فضل الله ،همان،580) تا آنکه پس از تشکیل قوریلتای منکوقان با حمایت های باتو بر سریر سلطنت نشست[3] و حکومت به پسران تولی رسید . در ابتدا بر سر جانشینی او مخالفتهای صورت گرفت ، یکی از این مخالفان ، اقول قایمش بود که پس از قدرت گیری منکو قان به یاسا رسید (رشید الدین فضل الله ،همان،592). در این دوران ارغون همچنان حاکم ایران بود منکو قان پس از انجام تشریفات جانشینی خود به رسیدگی امور کشور داری پرداخت و در تقسیم حکومت شیوه جدیدی ایجاد نمود که طی آن تمام سرزمین های مغولی را به پادشاهان و شاهزادگان سپرد ، در این راستا او برادر خود قبلای اغول را به شرق امپراطوری فرستاد و تمام چین وبلاد اطراف آنرا به او واگذاشت و برخی مناطق شمال قلمرو را به برادر دیگر داد و هلاکو خان را نیز به بلاد غربی که سرزمین پدرش تولی خان بود فرستاد و دستور داده شد که همه چیز برای سفر او مهیا گردد.(شبانکاره ای، 1363،259-258). (این نکته شایان ذکر است به دلیل آنکه پزوهش حاضر در حیطه ایران آن زمان است از پرداختن به قلمرو دیگر خانان مغولی خودداری و به ایلخان ایران پرداخته خواهد شد.) 3-2- دولت ایلخانان 3-2-1- هلاکو خان هلاکو خان به منظور اداره مناطق تصرفی ،از طرف منکوقان به ایران فرستاده شد ؛ او در طول تاریخ به فردی جهانگیر شهرت پیدا کرده است، علت اصلی این شهرت می تواند، فتح بغداد توسط او باشد. مهمترین رویداد زمان او شکل گیری حکومت ایلخانان در ایران به پایتختی مراغه در ایالت آذربایجان بود ، که به نوعی این شاخه را از حکومت اصلی مغولان جدا نمود .هرچند بنظر می رسد این هدف در اول دنبال نمی شده و هدف از گسیل هلاکو به ایران توسعه قلمرو مغولان بود (ساندرز ، 1363،126). اما با قدرت گرفتن هلاکو این امر رخ داد.تا سال 653ﻫ که هلاکوخان به عزم ایران از جیحون عبور کرد نواحی وسیعی از سند تا انطاکیه در تصرف مغولان در آمده بود . طی این مدت (653-628ﻫ ) الوس جوچی با انجام فتوحاتی که با همکاری لشکرهای تما صورت گرفت قسمت وسیعی از روسیه را ضمیمه قلمرو خود ساخت و نوادگان جغتای نیز موفق شدند ماوراء النهر را ضمیمه الوس خویش یعنی ترکستان کنند (خیر اندیش ، 1379،187 ).هنگامی که هلاکو از طرف منکو به ایران فرستاده شد ، دستور داده شد تا همه راهها برای رفتن او آماده شود و از هر ده نفر ، دو نفر به لشکر او بپیوندند که بنا به گواهی ماگاگی مورخ ارمنی نیروهای او به حدود هفتاد هزار نفر می رسید(پیگلوسکایا ودیگران،1354،339). در این بین استادان منجنیق اندازی که از اهالی ختای بودند نیز آورده بودند ، و در لشکر هلاکو به کار گرفته شدند(جوینی ، بی تا:ج3 ،92). هلاکو و سپاهیانش در سال 653 هـ به سمرقند رسیدند و 40 روز در آنجا به عشرت و خوش گذرانی پرداختند. ارغون در آنجا به خدمت هلاکو رسید و پیشکش هایی به او تقدیم کرد.(همانجا). همچنین ملک شمس الدین کرت نیز پیش آمده و اظهار ایلی نمود. هلاکوخان در همانجا نامه ها و دستوراتی را برای امرای ممالک ایران فرستاد و در آن متذکر شد که ما برای رفع ملاحده آمده ایم و اگر شما مخالفت کنید ، از شما نخواهیم گذشت ، پس از آن مکاتبات، امرا و حاکمان به حضور او رسیده و اظهار ایلی کردند(رشید الدین فضل الله،1367:ج2،688). پس از مدتی هلاکو به سمت قلاع ملاحده حرکت نمود ؛ در این زمان رهبر اسماعیلیان شخصی به نام «خورشاه »بود ، او در مذاکرات هلاکو راضی به انجام خواسته های او نشد ، اما در آخر خواجه نصیرالدین طوسی را با جمعی از اعیان به نزد هلاکو فرستاد ؛ هلاکو با آنان به خوبی رفتار نموده و چنین قرار شد که خور شاه تسلیم هلاکو شود و قلعه های ملاحده نیز خراب شود .تا مدتی خور شاه در نزد مغولان به سر برد ، سپس توسط آنها کشته شد(همان ،696-694).مغولان از میان خویشان او که در جمال آباد قزوین ساکن شده بودند ،نیز هیچ کس را زنده نگذاشتند(جوینی بی تا :ج3،113). سپس هلاکو از قزوین به طرف همدان رفت و در همدان بود، که در سال 655 هـ .ق. بایجو نویان به نزد هلاکو آمد. هلاکو نیز او را به روم فرستاد . در آن زمان یعنی درسال 655 هـ غیاث الدین کیخسرو حاکم روم بود ، بایجو نویان او را در نبرد کوسه داغ شکست داد و تمام روم را گرفته و قتل و غارت بسیاری راه انداخت(رشید الدین فضل الله،1367:ج2،698). تا قبل از ورود هلاکو خان به صحنه سیاسی ایران ، دولت سلجوقیان روم گرایشهای مشخصی به باتو فرمانروای دشت قبچاق از خود نشان می داد : زیرا بایجو سردار مغول که سلجوقیان روم را مطیع ساخته بود از وی حرف شنوی داشت . تعارض میان بایجو و هلاکو تا بدرجه ای بود که حتی سلجوقیان روم بر این باور بودند که میان ان دو جنگ در گرفته و بایجو شکست خورده است . به همین جهت یکی از اقدامات هلاکو از هنگام ورود به ایران ، اعمال فشار برای همراه ساختن بایجو بود . حتی هلاکو در یک نوبت او را توبیخ کرد و مورد سرزنش قرار داد . بایجو اگر چه در فتح بغداد با هلاکو همکاری کرد اما سرانجام هلاکو او را به قتل رساند. از انجا که بایجو حکمران واقعی دولت سلجوقیان روم به حساب می آمد ، این اقدام به سلطه هلاکو بر ان دولت منجر شد .بدین ترتیب مرز دولت سلجوقیان روم با بیزانس ، مرز قلمرو هلاکو در آسیای صغیر گردید(خیر اندیش ، 1379، 188).