centercenter00 وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دانشگاه شهید بهشتی گروه آموزشی جغرافیای انسانی پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد (M.Sc) رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری – محیط زیست شهری عنوان: ارزیابی تأثیر فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری در ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان؛ مورد مطالعه: منطقه 18 تهران اساتید راهنما: دکتر جمیله توکلی نیا - مهندس بتول مجیدی خامنه استاد مشاور: دکتر ژیلا سجادی نگارنده: مرتضی حیدری نیمسال دوم سال تحصیلی 94-93 «این پایان نامه با حمایت شهرداری تهران (مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران) انجام پذیرفته است.» این پایان نامه با حمایت شهرداری تهران (مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران) انجام پذیرفته است. تقدیم به پدر و مادر عزیزم خدای را بسی شاکرم که از روی کرم، پدر و مادری فداکار نصیبم ساخته تا در سایه درخت پربار وجودشان بیاسایم و از ریشه آنها شاخ و برگ گیرم و از سایه وجودشان در راه کسب علم و دانش تلاش نمایم. والدینی که بودنشان تاج افتخاری است بر سرم و نامشان دلیلی است بر بودنم چرا که این دو وجود پس از پروردگار مایه هستی ام بوده اند دستم را گرفتند و راه رفتن را در این وادی زندگی پر از فراز و نشیب آموختند. آموزگارانی که برایم زندگی؛ بودن و انسان بودن را معنا کردند. حال این برگ سبزی است تحفه درویش تقدیم آنان.... تقدیر و تشکر سپاس و ستایش خدای را که لطف و عنایت او موجب شد تا پژوهش حاضر به کمک بزرگواران و عزیزانی که به گونه های مختلف مرا یاری نمودند، پایان پذیرد که وظیفه خود می دانم ضمن تقدیر و تشکر، سعادت و توفیق روزافزون آنان را از خدای متعال طلب نمایم. پیش از همه از اساتید بزرگوارم سرکار خانم دکتر جمیله توکلی نیا و سرکار خانم مهندس بتول مجیدی خامنه که هدایت این تحقیق را بر عهده داشتند و ضمن هدایت روشمند خویش، درس جدیت، پشتکار و مسئولیت پذیری را به اینجانب آموختند. از استاد ارجمند سرکار خانم ژیلا سجادی مشاور محترم پایان نامه که در طی تحقیق توصیه ها و راهنمایی های ایشان راهگشای کار اینجانب بود. همچنین از جناب دکتر محمد تقی رضویان و سرکار خانم دکتر زهره فنی که داوری این پایان نامه را بر عهده داشتند تشکر و قدردانی می نمایم. در پایان از همه ی عزیزان و دوستانی که لطف و عنایت بی دریغشان شامل حال من بوده است، تشکر و قدردانی نموده و از درگاه خداوند متعال سلامتی و موفقیت برایشان خواهانم. دکتر یدالله صادقی، رضا کانونی، کیومرث یارمرادی، احمد عالی محمدی و تمامی همکلاسی های عزیزم در دوره کارشناسی ارشد. در اینجا از آنانی که نامشان به دلیل حافظه کوتاه بنده از قلم افتاده پوزش می خواهم و این به معنای حق ناشناسی در برابر محبت هایشان نخواهد بود. centercenter00 چکیده: کیفیت زندگی به عنوان مفهومی چند بعدی جهت نشان دادن میزان رضایت فرد از زندگی و به عبارتی معیاری برای تعیین رضایت یا عدم رضایت افراد و گروه ها از ابعاد مختلف زندگی است. این ابعاد می تواند زمینه های تغذیه ای، آموزشی، بهداشتی، امنیتی و اوقات فراغت را شامل می شود، امروزه در ادبیات برنامه ریزی توسعه مباحث کیفیت زندگی به عنوان یک اصل اساسی پیوسته مورد توجه برنامه ریزان و مدیران امر توسعه قرار می گیرد. از این رو در این پژوهش، هدف مهم و اساسی، ارزیابی اثرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری مورد مطالعه در ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان منطقه 18 تهران است. تحقیق حاضر از حیث هدف کاربردی و به لحاظ روش توصیفی-تحلیلی و علّی-مقایسه ای است. جهت جمع آوری اطلاعات و داده های مورد نیاز از بررسی های اسنادی، کتابخانه ای و مطالعات میدانی استفاده شده است. برای سنجش نظرات و ابعاد ذهنی کیفیت زندگی در منطقه 18، جامعه نمونه با توجه به جمعیت 391368 نفر با استفاده از فرمول کوکران، 385 محاسبه گردید. برای تجزیه و تحلیل سؤالات پرسشنامه از آزمون های تی تک نمونه ای، تی مستقل و فریدمن استفاده شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که فضاهای مورد مطالعه با ارائه کارکردهای متفاوت در منطقه و فرامنطقه بر کیفیت زندگی شهروندان تأثیر متفاوتی گذاشته اند و همچنین احداث این فضاها موجب تغییر شیوه زندگی شهروندان از سنتی به مدرن شده است. جهت شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید از تکنیک SWOT استفاده شده است، که طبق نتایج ماتریس ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک، راهبرد تهاجمی برای افزایش تأثیر فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری در ارتقاء کیفیت زندگی انتخاب شد. جهت رتبه بندی مراکز با توجه به نظرات شهروندان با استفاده از تکنیک AHP اقدام گردید، بر اساس نتایج نهایی این تکنیک، پردیس تماشا با بیشترین امتیاز و مجموعه ورزشی شهیدان اسماعیلی با کمترین امتیاز به ترتیب در رتبه اول و آخر قرار گرفتند. کلید واژه ها: فضای فرهنگی، فضای ورزشی، فضای هنری، کیفیت زندگی، منطقه 18 فهرست مطالب فصل اول1 1-1- طرح مسئله تحقیق21-2- سوالات تحقیق31-3- فرضیات تحقیق31-4- اهداف تحقیق31-5- بهره وران تحقیق31-6- نوآوری تحقیق41-7- روش تحقیق41-8- تکنیک کار و ابزار گردآوری اطلاعات41-8-1- ابزار گردآوری اطلاعات41-9- نمونه گیری41-10- روش تحلیل اطلاعات و داده ها51-11- پیشینه تحقیق51-11-1- داخلی51-11-2- خارجی61-12- موانع تحقیق71-13- روایی و پایایی تحقیق71-14- واژه ها و مفاهیم8فصل دوم10مقدمه112-1- تعاریف و مفاهیم112-1-1- فضا112-1-2- فضاهای عمومی112-1-3- فضای شهری122-1-4- فرهنگ132-1-5- فضای فرهنگی و هنری132-1-6- ورزش142-1-7- فضاهای ورزشی142-1-8- کیفیت142-1-9- کیفیت زندگی152-1-10- سبک زندگی172-2- فضاهای ورزشی172-2-1- نظریه های تفریحات سالم172-2-1-1- نظریه ی تأمین نیاز172-2-1-2- نظریه ی گذران اوقات فراغت172-2-1-3- نظریه ی ارزش فردی و اجتماعی182-2-1-4- نظریه بازآفرینی182-2-1-5- مدل مول و همکاران182-2-2- ورزش همگانی و عوامل توسعه آن192-2-2-1- عوامل اصلی توسعه ورزش همگانی202-2-3- تکامل ورزش همگانی202-2-4- متغیرهای تأثیرگذار بر فعالیت بدنی شهروندان212-2-5- ورزش به عنوان حق شهروندی222-2-6- ابعاد ورزش همگانی232-2-7- انگیزه های گرایش به ورزش همگانی232-2-8- ویژگی فضاهای ورزشی242-2-9- نقش و وظیفه شهرداری در برنامه ریزی و مدیریت فضاهای ورزشی در ایران252-2-10- مشخصات انواع زمینهای ورزشی262-2-10-1- مرکز ورزشی واحد همسایگی262-2-10-2- مرکز ورزشی محله262-2-10-3- مرکز ورزشی ناحیه272-2-10-4- مرکز ورزشی شهر272-3- فضاهای فرهنگی و هنری272-3-1- حوزه های فرهنگ272-3-2- سابقه برنامه ریزی فرهنگی در ایران282-3-3- اهمیت و نقش برنامه ریزی فرهنگی در شهرها جهت توسعه فرهنگی292-3-4- نقش و وظیفه ی شهرداری در برنامه ریزی و مدیریت فضاهای فرهنگی- هنری در ایران302-3-5- جایگاه فعالیت های فرهنگی در نظام عمومی گذران اوقات فراغت302-3-6- فضاهای فرهنگی- هنری عرضه شده در شهر تهران312-3-6-1- تئاتر312-3-6-2- فرهنگسرا312-3-6-3- کتابخانه عمومی322-3-6-4- موزه322-3-6-5- خانه فرهنگ332-3-6-6- سینما342-3-6-7- نگارخانه342-3-6-8- زورخانه342-3-6-9- مراکز ویژه352-4- سبک زندگی352-5- کیفیت زندگی362-5-1- دیدگاه های مربوط به کیفیت زندگی شهری362-5-1-1- دیدگاه سیاست گذاران362-5-1-2- دیدگاه مخاطب محور372-5-1-3- دیدگاه کارشناس محور372-5-1-4- دیدگاه روان شناختی- ادارکی382-5-1-5- دیدگاه های نیمه تجربی382-5-2- رویکردهای نظری کیفیت زندگی392-5-2-1- رویکرد برنامه ریزی شهری392-5-2-2- رویکرد جغرافیایی402-5-2-3- رویکرد فلسفی422-5-2-4- رویکرد اجتماعی432-5-2-5- رویکرد اقتصادی442-5-2-6- رویکرد بوم شناسی452-5-3- ابعاد کیفیت زندگی شهری462-5-4- رویکردهای ارزیابی کیفیت زندگی شهری482-5-4-1- رویکرد ذهنی522-5-4-2- رویکرد عینی532-5-4-3- رابطه بین کیفیت ذهنی و عینی542-5-5- شاخص های اصلی کیفیت زندگی552-5-5-1- تولید ناخالص داخلی(GDP)552-5-5-2- شاخص پیشرفت اصلی (GPI)562-5-5-3- شاخص سلامت اجتماعی (SHI)562-5-5-4- شاخص توسعه انسانی (HDI)562-5-6- شاخص های کیفیت زندگی در ایران572-5-6-1- شاخصهای محیطی572-5-6-2- شاخصهای فرهنگ شهروندی572-5-6-3- شاخصهای اقتصادی572-5-6-4- شاخصهای جمعیتی و اجتماعی582-5-6-5- شاخصهای آموزش، تحصیلات و مهارت ها582-5-6-6- شاخصهای زیر ساخت ها و تأسیسات582-5-6-7- شاخصهای سلامتی و بهداشت582-5-6-8- شاخصهای حقوق شهروندی592-5-6-9- شاخصهای تفریحات و استراحت592-5-6-10- شاخصهای مسکن و سرپناه592-5-6-11- شاخصهای امنیت592-5-7- مدل های کیفیت زندگی602-5-7-1- مدل کیفیت زندگی هنکوک و همکارانش602-5-7-2- مدل کیفیت زندگی کامپل و همکاران612-5-7-3- مدل کیفیت زندگی لندزمن622-5-7-4- مدل کیفیت زندگی فلیس و پری632-5-7-5- مدل کیفیت زندگی رافائل652-5-7-6- مدل کیفیت زندگی سالواریس652-5-7-7- مدل کیفیت زندگی داس662-5-7-8- مدل کیفیت زندگی میشل662-5-7-9- کیفیت فراگیر زندگی اشمیت و نول672-5-7-10- مدل کیفیت زندگی دلفیم و همکارانش682-5-8- تکنیک های ارزیابی کیفیت زندگی702-5-8-1- تکنیک SWOT702-5-8-2- تکنیک AHP722-5-9- تجربیات جهانی در زمینه کیفیت زندگی732-5-9-1- آمریکا732-5-9-2- هلند742-5-9-3- سنگاپور742-5-10-4- تورنتو کانادا742-5-10-5- استانبول ترکیه742-5-10-6- سائوکارلوس برزیل752-5-10-7- پورتو پرتغال762-5-10-8- تایپه تایوان77نتیجه گیری79فصل سوم80مقدمه813-1- مشخصات کلی شهر تهران813-2- سابقه تاریخی و نحوه شکل گیری منطقه 18823-3- موقعیت منطقه 18 در شهر تهران843-4- مشکلات منطقه883-5- پتانسیل های منطقه893-6- خصوصیات اقلیمی و مسیلهای منطقه 18923-7- خصوصیات ژئومورفولوژی منطقه 18933-7-1- ژئومورفولوژی اقلیمی933-7-2- ژئومورفولوژی ساختمانی933-8- خصوصیات جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی، صنعتی، سیاسی و خدماتی منطقه 18943-8-1- خصوصیات جمعیتی و اجتماعی943-8-1-1- روند تحولات جمعیت منطقه 18943-8-1-2- الگوی سنی جمعیت953-8-1-3- خانوار و بعد خانوار963-8-1-4- مهاجرت973-8-1-5- ویژگیهای اجتماعی جمعیت973-8-2- خصوصیات اقتصادی983-8-2-1- وضع فعالیت983-8-2-2- وضع شاغلان بر حسب گروه های عمده فعالیت993-8-3- خصوصیات صنعتی1003-8-4- خصوصیات سیاسی1013-8-5- خصوصیات خدماتی1013-9- معرفی فضاهای مورد مطالعه در منطقه 181013-9-1- پردیس تماشا1013-9-2- مجموعه ورزشی شهیدان اسماعیلی1033-9-3- ورزشگاه امام رضا (ع)1033-9-4- مجموعه ورزشی بدر1043-9-5- مجتمع فرهنگی، تفریحی و ورزشی شهید مختار سلیمانی105نتیجه گیری106فصل چهارم107مقدمه1084-1- تحلیلهای توصیفی1084-1-1- جنسیت1084-1-2- سن1094-1-3- وضعیت تأهل1104-1-4- سطح تحصیلات1114-1-5- وضعیت اشتغال1124-1-6- میزان درآمد ماهانه1134-1-7- میزان هزینه ماهانه1144-1-8- از کدام منطقه شهر تهران به این مرکز مراجعه می نمایید؟1154-1-9- چه مدت است که در این منطقه اقامت دارید؟1164-1-10- کدام یک از مراکز زیر را می شناسید؟1174-1-11- هر چند وقت یکبار به مراکز نام برده مراجعه می کنید؟1184-1-12- بیشتر، چه روزی را برای رفتن به مراکز نام برده انتخاب می کنید؟1194-1-13- چه ساعتی از شبانه روز را برای رفتن به مراکز نام برده انتخاب می کنید؟120 4-1-14- نحوه دسترسی شما به مراکز نام برده کدام گزینه است؟1214-1-15- مهمترین هدف استفاده شما از این مراکز کدام گزینه است؟1224-1-16- مشخصه ی بارز مراکز نام برده که باعث حضور شما در آن می شود، کدام است؟1234-1-17- کدام عامل باعث وابستگی و حس تعلق شما به مراکز نام برده، گردیده است؟1244-1-18- انتظار شما از این مراکز چیست؟1254-2- تعیین سلسله مراتب مراکز مورد بررسی در شاخص های پژوهش با روش سلسله مراتبی (AHP)1264-2-1- شاخص محیطی و کالبدی1294-2-2- شاخص اقتصادی1294-2-3- شاخص اجتماعی1304-2-4- شاخص آموزشی1314-2-5- شاخص زیرساخت و تأسیسات1324-2-6- شاخص امنیت1324-2-7- شاخص سلامت1334-3- تکنیک SWOT1344-3-1- تدوین راهبردهای SWOT137فصل پنجم139مقدمه1405-1- شاخصهای آمار توصیفی (مرکزی و پراکندگی)1405-2- آمار استنباطی1435-2-1- آزمون کولموگروف-اسمیرنوف1435-2-2- بررسی تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 در منطقه و فرا منطقه بر کیفیت زندگی زندگی شهروندان1445-2-2-1– بررسی تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 در منطقه بر گویه های کیفیت زندگی شهروندان1445-2-2-2– بررسی تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 در فرا منطقه بر گویه های کیفیت زندگی شهروندان1485-2-2-3- مقایسه تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری بر گویه های کیفیت زندگی در منطقه و فرا منطقه1515-2-2-4– بررسی تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 در منطقه بر شاخص های کیفیت زندگی شهروندان1545-2-2-5– بررسی تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 در فرا منطقه بر شاخص های کیفیت زندگی شهروندان1555-2-3- اولویت بندی میزان تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 بر منطقه و فرا منطقه1565-3- آزمون فرضیه های پژوهش1575-3-1-آزمون فرضیه اول1575-3-2- آزمون فرضیه دوم158نتیجه گیری160پیشنهادات161فهرست منابع140پیوست177Abstract184فهرست جداول جدول 2-1- عوامل تأثیر گذار بر فعالیت شهروندان22جدول 2-2- جایگاه فعالیت های فرهنگی در نظام عمومی گذران اوقات فراغت31جدول 2-3- ابعاد هشت گانه کیفیت زندگی و توصیف کننده های اصلی هر یک از آنها51جدول 2-4- دسته بندی انواع کیفیت زندگی بر حسب ذهنی-عینی و فردی-جمعی55جدول 2-5- کیفیت فراگیر زندگی اشمیت و نول68جدول 2-6 - جدول SWOT72جدول 2-7- شاخص های کیفیت زندگی در شهر سائو کارلوس برزیل76جدول 2-8- معیار و شاخص های کیفیت زندگی77جدول 2-9- شاخص های ذهنی بکار گرفته شده در ارزیابی کیفیت زندگی ذهنی ساکنان شهر تایپه77جدول 2-10- جنبه های مختلف کیفیت زندگی شهری78جدول 3-1- جمعیت و نرخ رشد مناطق 22 گانه شهر تهران در طی سالهای 1355 تا 139082جدول 3-2- فهرست و مشخصات محلات 16 گانه منطقه 1889جدول 3-3- جمعیت و نرخ رشد منطقه 18 طی دوره های 1390-135595جدول 3-4- جمع و درصد جمعیت منطقه 18 در گروه های عمده سنی در سال 139095جدول 3-5- تعداد و بعد خانوار منطقه 1896جدول 3-6- تعداد مهاجرین وارد شده طی 5 ساله گذشته به منطقه 18 بر حسب علت مهاجرت97جدول 3-7- وضع سواد شهروندان منطقه 1897جدول 3-8- وضع زناشویی شهروندان منطقه 1897جدول 3-9- وضع فعالیت در منطقه 1898جدول 3-10- وضع شاغلان بر حسب گروه های عمده فعالیت در منطقه 1899جدول 4-1- توزیع فراوانی و درصد نمونه آماری بر اساس جنسیت108جدول 4-2- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس رده ی سنی109جدول 4-3- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس وضعیت تأهل110جدول 4-4- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری براساس سطح تحصیلات111جدول 4-5- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس وضعیت اشتغال112جدول 4-6- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس میزان درآمد ماهیانه113جدول 4-7- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس میزان هزینه ماهانه114جدول 4-8- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس منطقه اقامت مراجعه کنندگان115جدول 4-9- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس مدت اقامت در محله116جدول 4-10- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس شناختن مراکز117جدول 4-11- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس تعداد مراجعه به مراکز118جدول 4-12- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس روزهای مراجعه به مراکز119جدول 4-13- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس ساعات مراجعه به مراکز120جدول 4-14- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس نحوه دسترسی به مراکز121جدول 4-15- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس هدف استفاده از مراکز122جدول 4-16- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس مشخصه بارز مراکز123جدول 4-17- توزیع فراوانی و درصد فراوانی نمونه آماری بر اساس عامل وابستگی و حس تعلق125جدول 4-18- امتیاز نهایی بدست آمده از تکنیک AHP126جدول 4-19- عوامل داخلی و خارجی فعالیت مراکز مورد مطالعه134جدول 4-20- مقایسه زوجی نقاط قوت134جدول 4-21- مقایسه زوجی نقاط ضعف135جدول 4-22- مقایسه زوجی نقاط فرصت135جدول 4-23- مقایسه زوجی نقاط تهدید135جدول 4-24- ارزیابی عوامل داخلی (IFE)135جدول 4-25- ارزیابی عوامل خارجی (EFE)136جدول 4-26- راهبردهای ارائه شده در راستای فعالیت مراکز مورد مطالعه137جدول 5-1- شاخص های آماری هر یک از گویه ها140جدول 5-2- شاخص های آماری (مرکزی و پراکندگی) برای متغیرهای پژوهش143جدول 5-3- نتایج آزمون کولموگروف-اسمیرنوف برای برازندگی توزیع نرمال متغیرهای پژوهش144جدول 5-4- نتایج آزمون تی تک نمونه ای برای تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 بر گویه های کیفیت زندگی در منطقه (ارزش آزمون3)145جدول 5-5- نتایج آزمون تی تک نمونه ای برای تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 بر گویه های کیفیت زندگی در فرا منطقه (ارزش آزمون3)148جدول 5-6- نتایج آزمون تی مستقل برای مقایسه تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 بر گویه های کیفیت زندگی درمنطقه و فرا منطقه151جدول 5-7- نتایج آزمون تی تک نمونه ای جهت بررسی تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 در منطقه بر شاخص های کیفیت زندگی شهروندان (ارزش آزمون 3)154جدول 5-8- نتایج آزمون تی تک نمونه ای جهت بررسی تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 در فرا منطقه بر شاخص های کیفیت زندگی شهروندان (ارزش آزمون 3)155جدول 5-9- نتایج آزمون تی مستقل برای مقایسه تأثیرات فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 بر شاخص های کیفیت زندگی درمنطقه و فرا منطقه156جدول 5-10- نتایج آزمون فریدمن برای اولویت میزان تأثیر مراکز فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 بر کیفیت زندگی شهروندان در منطقه و فرا منطقه157جدول 5-11- نتایج آزمون تی تک نمونهای برای فرضیه دوم159فهرست نمودارها نمودار 3-1- هرم سنی منطقه 18 در سال 1390 .......................................................................................96نمودار 4-1- توزیع جنسیت نمونه آماری .................................................................................................109نمودار 4-2- توزیع رده ی سنی نمونه آماری ...........................................................................................110نمودار 4-3- توزیع وضعیت تأهل نمونه آماری ........................................................................................111نمودار 4-4- توزیع سطح تحصیلات نمونه آماری ....................................................................................112نمودار 4-5- توزیع وضعیت اشتغال نمونه آماری ....................................................................................113نمودار 4-6- توزیع میزان درآمد ماهانه نمونه آماری ..............................................................................114نمودار 4-7- توزیع میزان هزینه ماهانه نمونه آماری ..............................................................................115نمودار 4-8- توزیع منطقه اقامت مراجعه کنندگان .................................................................................116نمودار 4-9- توزیع مدت اقامت ................................................................................................................117نمودار 4-10- توزیع شناختن مراکز ..........................................................................................................118نمودار 4-11- توزیع تعداد مراجعه به مراکز ..............................................................................................119نمودار 4-12- توزیع روزهای مراجعه به مراکز .........................................................................................120نمودار 4-13- توزیع ساعات مراجعه به مراکز .........................................................................................121نمودار 4-14- توزیع نحوه دسترسی به مراکز .........................................................................................122نمودار 4-15- توزیع مهمترین هدف استفاده از مراکز ...........................................................................123نمودار 4-16- توزیع مهمترین مشخصه بارز مراکز .................................................................................124نمودار 4-17- توزیع عامل وابستگی و حس تعلق ..................................................................................125نمودار 4-18- رتبه بندی مراکز در شاخص محیطی و کالبدی ................................................................129نمودار 4-19- رتبه بندی مراکز در شاخص اقتصادی ...............................................................................130نمودار 4-20- رتبه بندی مراکز در شاخص اجتماعی ..............................................................................131نمودار 4-21- رتبه بندی مراکز در شاخص آموزشی ..............................................................................131نمودار 4-22- رتبه بندی مراکز در شاخص زیرساخت و تأسیسات .......................................................132نمودار 4-23- رتبه بندی مراکز در شاخص امنیت .................................................................................133نمودار 4-24- رتبه بندی مراکز در شاخص سلامت ...............................................................................133فهرست اشکال شکل 2-1- مدل مول و همکاران19شکل 2-2- ابعاد کیفیت زندگی47شکل 2-3- ابعاد کیفیت زندگی شهری47شکل 2-4- شاخصهای اندازه گیری فردی کیفیت زندگی49شکل 2-5- شاخصهای سطحی کیفیت زندگی49شکل 2-6- مدل مفهومی عوامل مؤثر در کیفیت زندگی شهری61شکل 2-7- مدل کیفیت زندگی کامپل و دیگران62شکل 2-8- مدل کیفیت زندگی لندزمن63شکل 2-9- مدل کیفیت زندگی فلیس و پری64شکل 2-10- مدل کیفیت زندگی داس66شکل 2-11- مدل کیفیت زندگی میشل67شکل 2-13- ابعاد کیفیت زندگی69شکل 2-14- چارچوب تحلیل SWOT71شکل 2-15- ساختار سلسله مراتبی مدل کیفیت زندگی در شهر استانبول75شکل 3-1- عکس ماهواره ای منطقه 1886شکل 4-1- ماتریس ارزیابی موقعیت و اقدام استراتژیک138فهرست نقشه ها نقشه 3-1- موقعیت جغرافیایی منطقه 18 .................................................................................................85نقشه 3-2- وضع موجود کاربری اراضی منطقه 18 ....................................................................................87نقشه 3-3- تقسیمات ناحیه ای و محله ای منطقه 18 .................................................................................91نقشه 3-4- موقعیت پردیس تماشا در ناحیه یک منطقه 18 .....................................................................102نقشه 3-5- موقعیت مجموعه ورزشی شهیدان اسماعیلی در ناحیه یک منطقه 18 ................................103نقشه 3-6- موقعیت ورزشگاه امام رضا (ع) در ناحیه دو منطقه 18 ..........................................................104نقشه 3-7- موقعیت مجموعه ورزشی بدر در ناحیه دو منطقه 18 ............................................................105نقشه 3-8- موقعیت مجتمع فرهنگی، تفریحی و ورزشی شهید مختار سلیمانی در ناحیه چهار منطقه 18 .....................................................................................................................................................................105پیشگفتار بررسی کیفیت زندگی از اهداف مهم دست اندرکاران بوده و با توجه به گستردگی این مفهوم مورد توجه بسیاری از رشته های علوم مختلف قرار گرفته است. از این رو، بهبود رفاه و آسایش به عنوان هدف توسعه، وابسته به شناخت هر چه بیشتر عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی انسان است. بر این اساس، شروع جدی این بحث به دهه 1960 باز می گردد. زمانی که مشخص شد رشد و توسعه اقتصادی لزوماً منجر به بهبود کیفیت زندگی مردم نمی شود. کیفیت زندگی به عنوان مفهومی برای نشان دادن میزان رضایت فرد از زندگی و به عبارتی معیاری برای تعیین رضایت و عدم رضایت افراد و گروه ها از ابعاد مختلف زندگی است. این ابعاد می تواند زمینه های تغذیه ای، آموزشی، بهداشت، امنیت و اوقات فراغت را شامل می شود، از طرفی، دیگر امروزه در ادبیات برنامه ریزی توسعه مباحث کیفیت زندگی به عنوان یک اصل اساسی پیوسته مورد نظر برنامه ریزان و مدیران امر توسعه است. ارتقاء برنامه ریزی شهری از نگاه صرف کالبدی-کارکردی به نگاهی چند بعدی و چند وجهی در قالب در نظر گرفتن ابعاد اجتماعی، روانی، کیفی و اقتصادی در تعامل و کنش متقابل با ابعاد کالبدی-کارکردی، یکی از نتایج توجه به مفهوم کیفیت زندگی شهری در عرصه جهانی بوده است. به طور کلی می توان گفت که مفهوم «کیفیت محیط زندگی» و یا «کیفیت زندگی شهری» با هدف اصلاح و تکامل مفهوم توسعه از توسعه صرف کمی و اقتصادی به توسعه پایدار شهری مطرح و مورد توجه قرار گرفت. به هر جهت، کیفیت زندگی به عنوان یک اصطلاح کلی، مفهومی برای نشان دادن چگونگی برآورده شدن نیازهای انسانی و همچنین معیاری برای ادراک رضایت و عدم رضایت افراد و گروه ها از ابعاد مختلف زندگی است. پژوهش پیش رو در 5 فصل تدوین شده است که در فصل نخست به کلیات تحقیق شامل بیان مسئله، سؤالات تحقیق، فرضیه، اهداف، روش تحقیق، پیشینه و واژگان کلیدی تحقیق اشاره شده است. در فصل دوم ابتدا تعاریف و مفاهیم و سپس نظریه ها، مدل ها و تجربیات کیفیت زندگی مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل سوم ابتدا، مشخصات کلی شهر تهران مورد بررسی قرار گرفت، و سپس پیشینه منطقه و ویژگی های طبیعی و انسانی منطقه 18 مورد بررسی قرار گرفت و در انتهای فصل، مشخصات مراکز مورد بررسی در پژوهش ذکر شده است. در فصل چهارم ابتدا به بررسی و تحلیل نظر و دیدگاه مراجعه کنندگان مراکز مورد مطالعه پرداخته شده است و در نهایت از مدل های AHP و SWOT به منظور رتبه بندی و شناخت نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید مراکز استفاده شده است. در پایان، در فصل پنجم برای تجزیه و تحلیل داده ها از فنون آمار توصیفی شامل جداول فراوانی و نمودارهای میله ای برای تجزیه و تحلیل داده های مشخصات فردی و سؤالات توصیفی و از آزمون آماری کولموگروف-اسمیرنوف، آزمون تی تک نمونه ای با ارزش آزمون 3، آزمون تی مستقل و آزمون فریدمن جهت تجزیه و تحلیل داده ها و بررسی فرضیات تحقیق استفاده شده است. ساختار پایان نامه فصل دوم: تشریح مبانی نظری فصل اول: کلیات پژوهش فضاهای فرهنگی و هنری فضاهای ورزشی تعاریف و مفاهیم نظریات کیفیت زندگی ابعاد و شاخص های کیفیت زندگی مدل های کیفیت زندگی تجربیات کیفیت زندگی طرح مسئله و ضرورت تحقیق سوالات و فرضیات تحقیق اهداف و روش تحقیق پیشینه تحقیق و واژگان کلیدی فصل سوم: کلیات پژوهش پیشینه و موقعیت منطقه 18 بررسی ویژگیهای طبیعی و انسانی منطقه معرفی فضاهای مورد مطالعه مشکلات و پتانسیل های منطقه 18 فصل چهارم: یافته های پژوهش تحلیل پرسشنامه ها َتبیین سلسله مراتب فعالیت مراکز مورد مطالعه با روش AHP SWOT تحلیل مراکز مورد مطالعه فصل پنجم: آزمون فرضیات، نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات با توجه به یافته های پژوهش ساختار پایان نامه فصل دوم: تشریح مبانی نظری فصل اول: کلیات پژوهش فضاهای فرهنگی و هنری فضاهای ورزشی تعاریف و مفاهیم نظریات کیفیت زندگی ابعاد و شاخص های کیفیت زندگی مدل های کیفیت زندگی تجربیات کیفیت زندگی طرح مسئله و ضرورت تحقیق سوالات و فرضیات تحقیق اهداف و روش تحقیق پیشینه تحقیق و واژگان کلیدی فصل سوم: کلیات پژوهش پیشینه و موقعیت منطقه 18 بررسی ویژگیهای طبیعی و انسانی منطقه معرفی فضاهای مورد مطالعه مشکلات و پتانسیل های منطقه 18 فصل چهارم: یافته های پژوهش تحلیل پرسشنامه ها َتبیین سلسله مراتب فعالیت مراکز مورد مطالعه با روش AHP SWOT تحلیل مراکز مورد مطالعه فصل پنجم: آزمون فرضیات، نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات با توجه به یافته های پژوهش centercenterفصل اولکلیات پژوهش 00فصل اولکلیات پژوهش 1-1- طرح مسئله تحقیقامروزه یکی از شاخص های پیشرفت یک اجتماع، ارتقاء کیفیت زندگی است. کیفیت زندگی شهری، واژه ای پیچیده، چند بعدی و کیفی در رابطه با شرایط و وضعیت جمعیت، در یک مقیاس جغرافیایی خاص (شهر، منطقه، محله و...) است که هم متکی به شاخص های ذهنی یا کیفی و هم متکی به شاخص های عینی یا کمی است. مفهوم کیفیت زندگی شهری را می توان در یک برداشت جامع و کلی بدین گونه تعریف کرد: « کیفیت زندگی شهری در برگیرنده ی ابعادی روانی است که شاخص هایی همچون رضایت، شادمانی و امنیت را در بر می گیرد. در برخی موارد، رضایت اجتماعی نیز نامیده می شود. همچنین ابعادی محیطی که در برگیرنده ی سنجه هایی همچون مسکن، دسترسی به خدمات و امنیت محیطی است. جنبه های دیگر در برگیرنده ی توجه به فرصتهای اجتماعی، امیدهای اشتغال، ثروت و اوقات فراغت است». قبل از دهه 1970 در برنامه ریزی شهری بیشتر بر ابعاد کالبدی-کارکردی توجه می شده است و به اهداف و ارزشهای اجتماعی و کیفی توجهی نمی گردید. بعد از تحولاتی که در دیدگاهها، اهداف و روشهای برنامه ریزی صورت گرفت مفاهیم جدیدی از جمله توجه به مفهوم کیفیت زندگی وارد مباحث برنامه ریزی شهری گردید و برنامه ریزی شهری را به سمت تعیین شاخص ها و معیارهای جدیدی جهت بیان ارتقاء کیفیت زندگی شهری سوق داد. از جمله شاخص های اساسی سنجش کیفیت زندگی وجود فضاهای عمومی در سطح شهر است که همه شهروندان بدان دسترسی بی قید و شرط دارند و نیازهای وسیعی از شهروندان را پاسخگو می باشد. فضاهای عمومی شهری طیف وسیعی از فضاها را دربر می گیرد. فضاهای عمومی صحنه نمایش زندگی روزمره مردم است و در تقابل با فضای زندگی خصوصی تعریف می شود. اهمیت فضای عمومی به دلیل نقشی است که در توسعه جامعه ی دموکراتیک بازی می کند؛ به عبارتی چنانچه دسترسی برابر به عرصه ی عمومی برای همه ی جامعه فراهم شود، تهدید تمایز و جدایی اجتماعی کاهش می یابد و تنوع فرهنگی شکل یافته، می تواند فضای عمومی را تبدیل به مکانی نماید که افراد و گروه های مختلف بتوانند در اجرای قوانین خود گزیده، مشارکت کنند. مطابق با نظریات هابرماس و آرنت، دسترسی بی قید و شرط، اصل اساسی در فضاهای عمومی است (مدیری، 1385: 12). از این رو توجه به فضاهای مورد نیازی که ضامن سلامت جسم و روح و کیفیت زندگی شهروندان است، در برنامه ریزی و ساختار شهر ضروری به نظر می رسد. بدین منظور برنامه ریزی به منظور ارتقای کیفیت زندگی شهری نیازمند دستیابی به معیارها و شرایطی است که آسایش و رضایتمندی شهروندان را از طریق برآوردن نیازهای مادی و روانی آنان پاسخ گوید (وظیفه و همکاران، 1392: 2). منطقه 18 تهران در سال 1359 به عنوان منطقه جدید به شهر تهران ملحق گردیده است. این منطقه در منتهی الیه جنوب غربی شهر تهران واقع شده و از شمال به 45 متری زرند و بزرگراه فتح در منطقه 9 و منطقه 21، از جنوب به بزرگراه آیت اله سعیدی (منطقه 19) و بزرگراه آزادگان و شهر چهاردانگه، از شرق به بزرگراه آیت اله سعیدی و منطقه 17، و از غرب به بزرگراه آزادگان محدود می گردد. در دهه 80، پنج مجموعه بزرگ فرهنگی، ورزشی، هنری (پردیس تماشا، شهید سلیمانی، بدر، شهیدان اسماعیلی و امام رضا) در این منطقه احداث گردیده که تامین کننده و برطرف کننده نیازهای اجتماعی شهروندان ساکن در منطقه می باشد و این پایان نامه در پی آن است که به ارزیابی تأثیر این فضاهای عمومی در بهره مندی از آنها جهت ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان بعد از گذشت یک دهه بپردازد. 1-2- سوالات تحقیق1- تاثیر احداث فضاهای جدید فرهنگی، ورزشی و هنری مورد مطالعه منطقه 18 بر کیفیت زندگی شهروندان چگونه است؟ 2- فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری مورد مطالعه منطقه 18 چه تغییری در شیوه زندگی مردم منطقه به وجود آورده اند؟ 1-3- فرضیات تحقیق1- فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری منطقه 18 با ارائه کارکردهای متفاوت در منطقه و فرامنطقه بر کیفیت زندگی شهروندان تأثیر متفاوتی گذاشته اند. 2- احداث 5 مجموعه فرهنگی، ورزشی و هنری مورد مطالعه منطقه 18، موجب تغییر شیوه زندگی شهروندان از سنتی به مدرن شده است. 1-4- اهداف تحقیقاهداف این تحقیق را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد: 1- شناسایی نقاط قوت و ضعف مراکز مورد مطالعه 2- ارزیابی تأثیر فضاهای فرهنگی، ورزشی، هنری در ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان در منطقه 18 شهر تهران 3- تشریح چگونگی تأثیر مراکز مورد مطالعه در ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان منطقه 18 1-5- بهره وران تحقیق- شهرداری تهران - شهرداری منطقه 18 - مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران - شورای شهر تهران و شورایاری ها - مسئولین سازمان های مورد مطالعه  

 نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نشان داده می شود ولی در سایت اصلی می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : jahandoc.com   - مراکز دانشگاهی 1-6- نوآوری تحقیقتاکنون طرح و پژوهشی در زمینه ارزیابی تاثیر فضاهای فرهنگی، ورزشی و هنری در ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان منطقه 18 تهیه نشده است، بر همین مبنا می توان آن را موضوع جدید تلقی کرد. 1-7- روش تحقیقروش تحقیق در این پایان نامه به صورت توصیفی – تحلیلی و علّی- مقایسه ای است. در بخش اول به بررسی پیشینه منطقه با توجه به اسناد و مدارک موجود وضعیت قبلی منطقه بررسی می شود و سپس با روش مقایسه ای ضمن بررسی و تحلیل ویژگی ها و خصوصیات منطقه و ساکنان آن قبل از احداث مجموعه ها و بعد از آن به تحلیل، ارزیابی و علت یابی آنها می پردازیم. 1-8- تکنیک کار و ابزار گردآوری اطلاعاتاز روش کتابخانه ای و میدانی با توجه به مراحل ذیل استفاده می شود: - تعریف متغیرها (سن، جنس، سطح در آمد، هزینه، نحوه دسترسی، هدف استفاده، میزان رضایت، امنیت، سلامت، آموزش و...) - تعیین شاخص ها - طراحی پرسشنامه و تحلیل آن - استخراج اطلاعات و تحلیل آن - مقایسه ی فعالیتها - تببین آثار فعالیت ها با توجه به جدول SWOT - وزن دهی - ارزیابی 1-8-1- ابزار گردآوری اطلاعاتپرسشنامه – آمارنامه – اسناد و مدارک مرتبط 1-9- نمونه گیریجامعه آماری این پایان نامه شامل تمامی شهروندان منطقه 18 می گردد. با توجه به جمعیت منطقه، امکان پرسشگری از تمام شهروندان امکان پذیر نمی باشد بنابراین به دلیل نیاز به حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شده است. جمعیت منطقه مورد مطالعه در سال 1390 معادل 391368 نفر می باشد و در نتیجه حجم نمونه 385 نفر محاسبه گردید و نمونه برداری به شیوه تصادفی و خوشه ای انجام می شود. 1-10- روش تحلیل اطلاعات و داده هاروش تحلیل با کاربرد شاخص های آمار توصیفی و در سطح آمار استنباطی انجام خواهد گرفت. از نرم افزارSPSS برای تحلیل آماری و AHP نیز برای تبیین سلسله مراتب فعالیت ها استفاده می شود. 1-11- پیشینه تحقیق1-11-1- داخلی- کاظم جاجرمی و ابراهیم کلته (1385) در مقاله ای با «عنوان سنجش وضعیت شاخص های کیفیت زندگی در شهر از نظر شهروندان مطالعه موردی: گنبدقابوس»، به وسیله ی پرسشنامه داده های تحقیق را جمع آوری نموده اند و به سنجش الگوهای ذهنی افراد از وضعیت شاخص های کیفیت زندگی محله شان پرداخته اند و میزان آن را در کل شهر و نواحی مختلف مورد استفاده قرار می دهد و به این نتیجه رسیده اند که شاخص های کیفیت زندگی از نظر شهروندان در نواحی مختلف شهر تفاوت شدیدی را نشان می دهد. - ئه سرین محمودپور (1387) در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان «برنامه ریزی ارتقاء کیفیت فضاهای عمومی شهری نمونه موردی بوستان های شهری» در دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی به این نتیجه رسیده است که ضریب تاثیرگذار فضاهای عمومی شهری و بوستان های شهری-همچون یک نمونه از فضاهای عمومی شهری- از عناصر اصلی ساختار شهرها هستند که نقش مهمی در کیفیت زندگی و رفاه افراد ساکن در شهرها دارند. ارتقاء کیفیت فضاهای عمومی و بوستان های شهری با بهبود و تقویت ویژگی های کارکردی، اجتماع پذیری و تأمین نیازهای مردم، افزایش میزان استفاده از این فضاها را تحت تأثیر قرار داده و منجر به افزایش میزان استفاده، تقویت سرمایه اجتماعی و به تبع آن ارتقاء کیفیت زندگی و احساس رفاه مردم در شهرها، که از اهداف توسعه شهری پایدار است، می شود. - امین فرجی ملایی (1389) در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان « تحلیل شاخصهای کیفیت زندگی شهری و برنامه ریزی برای بهبود آن مورد شهر بابلسر» در دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران به این نتیجه رسیده است که میان محلات مختلف شهر بابلسر از بعد شاخص های مورد بررسی تفاوت معنی داری وجود دارد و در عین حال براساس نتایج به دست آمده محلات مرزی شهر بابلسر (که شامل: شهرک آزادگان، یورمحله بالا، کاظم آباد، جوادیه و محله 16) نسبت به محلات داخلی از سطح کیفیت زندگی کمتری برخوردارند. - وحید بیگدلی راد (1389) در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان «بررسی و تبیین نقش فضاهای جمعی در ارتقاء کیفیت زندگی شهری و محیط های سکونتی، مطالعات موردی محلات نارمک و نواب» در دانشکده شهرسازی و معماری دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) به این نتیجه رسیده است که ارتقاء کیفیت فضاهای عمومی جهت اعتلاء زندگی شهری و تقویت کیفیت زندگی، امری الزامی است. لذا توجه به فضاهای عمومی و برنامه ریزی مناسب جهت خلق فضاهای با کیفیت از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد. - علی شهپری (1390) در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان « نقش فضاهای عمومی در کیفیت زندگی شهری مطالعه موردی پارک ملت، منطقه 3 تهران» در دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی به این نتیجه رسیده است که رابطه ی تنگاتنگی مابین امکانات پارک و تنوع فضاها با مراجعه به پارک و همچنین حس تعلق به پارک و محل سکونت و نیز تمایل به مشارکت در راستای بهبود کیفیت محیط زندگی وجود دارد. 1-11-2- خارجیاچمد و واهینی [1] (2012) در مقاله ای با عنوان «تأثیر خصوصی سازی فضای باز عمومی بر کیفیت زندگی بر روی میدان مردکا[2] » به این نتیجه رسیده است که مردم در هر شرایطی به فعالیت های اجتماعی خود هم در فضاهای عمومی و هم خصوصی ادامه می دهند اما این فعالیت ها از لحاظ فیزیکی تفکیک شده است. به طور کلی، مردم از شرایط زندگی خود و نیز از ویژگی ها و امکانات فضاهای باز عمومی و خصوصی راضی هستند اما جوانب مدیریتی فضاهای خصوصی سازی شده از نوع عمومی بالاتر است. الاجوییگبه[3] و همکاران (2013) در مقاله ای تحت عنوان «ارزیابی کیفیت زندگی با استفاده از رویکرد سیستمی اطلاعات جغرافیایی برای تصمیم گیری درباره کاهش فقر» به این نتیجه رسیده اند که طبقات بالاتر از حد متوسط و خیلی خوب با وجود اینکه در مدل کیفیت زندگی وجود نداشته اند، کیفیت زندگی 61.53 % از فضای جغرافیایی دولت محلی اگور[4] پایین تر از حد متوسط، 17.94 % شدیداً فقیر و 14.55 % در حد متوسط بوده است. همچنین، این تحقیق محل هایی با اولویت توسعه را شناسایی کرده و به این نتیجه رسیده است که کیفیت زندگی محلی اگور فقیر است و نیازمند مداخله فوری آگاهانه توسط تمامی شرکای توسعه به همراه دولت می باشد. تی سانگ[5] (2000) در پایان نامه خود با عنوان «آیا برنامه ریزی شهری در هنگ کنگ کیفیت زندگی را بهبود می دهد یا خیر؟» در دانشگاه هنگ کنگ به این نتیجه رسیده است که روند کیفیت زندگی در طی چند سال اخیر و درمیان مؤلفه های انتخابی در هنگ کنگ بسیار متفاوت و متنوع است. به طور کلی، زیرساخت های اجتماعی از قبیل آموزش، حمل و نقل، بهداشت و سلامت، و خدمات تفریحی بهتر شده اند و در عین حال این بهبود به قیمت زوال محیط زیست تمام شده است. خانه سازی موقعیت پیچیده تری دارد، چرا که برخی از عوامل کیفیت زندگی بهتر و برخی دیگر کاهش یافته اند. در رابطه با سیستم برنامه ریزی شهری، نتایج نشان دادند که برنامه ریزی ناهماهنگ و ناسازگار و مکانیسم پیاده سازی دولت مقیاس هایی که باعث بهبود کیفیت زندگی می شوند را در عمل کاهش می دهد. همچنین در فرآیند توسعه گذشته به برنامه ریزی برای محیط زیست توجه بی موردی شده است که خود به کاهش کیفیت محیط زیست منجر شده است. به طور کلی در حین توسعه، بین جنبه های مختلف کیفیت زندگی معامله بده بستانی برقرار است، به طور کلی که برای داشتن کیفیت زندگی تثبیت شده عمومی، تصمیم گیری جوابگو و منطقی ضروری است. 1-12- موانع تحقیقانجام هر تحقیقی معمولاً با مشکلات و تنگناهایی مواجه می شود. این مسأله برای محقق جغرافیا بیش از سایر رشته ها است. زیرا جغرافیا با موضوعاتی سروکار دارد که علاوه بر گستردگی و تنوع، تغییر و تحول دائمی ماهیت وجود آن را تشکیل می دهد. در انجام پژوهش حاضر نیز مشکلات زیادی وجود داشت که عمده ترین آن به شرح زیر است: تلقی محرمانه بودن هرگونه اطلاعات و آمار و ارقام ساده از نظر مسؤولین شهرداری و بخصوص فایل نقشه وضع موجود کاربری های شهری؛ کمبود تحقیقات و مطالعات صورت گرفته پیشین در منطقه مورد مطالعه؛ مصاحبه نکردن مدیران مراکز مورد مطالعه؛ محدودیت آمار یا قدیمی بودن اغلب آنها که مشکلات فراوانی را در رسیدن به نتایج و اهداف تحقیق به همراه داشت. 1-13- روایی و پایایی تحقیقبرای روایی پرسشنامه از نظرات اساتید استفاده گردید و در نتیجه پرسشنامه در قالب زیر تدوین شده است. شاخص گویه خیلی زیاد زیاد متوسط کم خیلی کم محیطی و کالبدی میزان رضایت شما از معماری مراکز نام برده ..... ....... برای سنجش پایایی پرسشنامه در مرحله پیش آزمایش از آلفای کرونباخ استفاده شد که عدد 868. بدست آمد بنابراین پایایی پرسشنامه در حد عالی ارزیابی می شود. 1-14- واژه ها و مفاهیمفضا[6]: فضا مجموعه ای از محیط طبیعی، انسان و فعالیت است. به بیان دیگر فضا، محدود به ابعاد فیزیکی نیست و آنچه در خود داشته، اعم از فیزیکی و غیر فیزیکی، ایستا و پویا را شامل می شود و دارای بعد زمان است (صرافی، 1364: 4). فضاهای فرهنگی و هنری[7]: فضای فرهنگی و هنری شامل تمامی فضاهایی است که هدفشان ارائه و یا حمایت از هنرمندان و هنرشان می باشد (www.seattle.gov, 2015). فضاهای فرهنگی نظیر سالن های کنسرت، تئاترها، سینماها، کتابخانه ها، فرهنگسراها، موزه ها، نمایشگاه ها، جشنواره ها و... می باشد، این فضاها غالباً دارای جمعیت سیال و ناپایدار هستند که مطالعه بر آنها کاری مشکل است (فکوهی، 1387: 268). فضای ورزشی[8]: فضاهای ورزشی اشاره به منطقه عمومی دارد که معمولاً برای فعالیت های ورزشی سازمان یافته استفاده می شود، اگر چه ممکن است در زمان های غیر ورزشی برای کاربردهای تفریحی دیگری مورد استفاده قرار گیرد (National Position Paper Sports Space, 2014: 1). کیفیت زندگی[9]: کیفیت زندگی درجه ای از خوشبختی که فرد یا گروهی از مردم آن را حس می کنند. سازمان بهداشت جهانی (WHO) کیفیت زندگی را اینگونه تعریف کرده است: احساسات افراد از موقعیتشان در زندگی در بستر فرهنگ و چارچوب های ارزشی که آن انسان ها در آن زیست می کنند و همچنین کیفیت زندگی در رابطه با اهداف، انتظارات، استانداردها و دغدغه های افراد تعریف می شود (Aref, 2011: 27). شهروند[10]: شهروند کسی است که با هم نوع خود زندگی می کند و از طرف دولت حمایت می شود، از حقوق اجتماعی برخوردار است و وظیفه ی اجتماعی انجام می دهد. شهروندی راه های زندگی کردن شهروندان با یکدیگر است. شهروندی توانایی افراد را برای قضاوت در مورد زندگی خودشان تصدیق می کند، بنابراین زندگی شهروندی افراد از پیش به وسیله ی نژاد، مذهب، طبقه، جنسیت یا هویتشان تعیین نمی شود (عسکریان، 1385: 145). centercenterفصل دومتشریح مبانی نظری 00فصل دومتشریح مبانی نظری مقدمهشناخت و آگاهی کامل از مباحث علمی مستلزم درک و ریشه یابی مفاهیم پایه و نظری آن در رابطه با موضوع مورد بحث می باشد. بنابراین توجه به چارچوب نظری تحقیق و حرکت کردن در مسیر آن زمینه را جهت انجام مطالعه تسهیل می نماید. آگاهی از تعاریف و نظریه های مرتبط با موضوع، و پیشینه تحقیقات انجام شده در مورد آن، محقق را در جمع بندی نهایی و تحلیل نتایج یاری نموده و با آگاهی کامل تصمیم گیری می نماید. در این فصل به تشریح تعاریف و مفاهیم، رویکردهای نظری، دیدگاه ها، ابعاد و شاخص های کیفیت زندگی و همچنین مدل های کیفیت زندگی پرداخته خواهد شد. 2-1- تعاریف و مفاهیم2-1-1- فضافضا، عینیتی حاصل از نقض پذیری و اثرگذاری افراد و گروههای انسانی در مکان و یا به سخن دیگر، پیامد عملکردهای متعامل دو محیط طبیعی-اکولوژیک و اجتماعی-اقتصادی است. از این رو، فضا را می توان نوعی تولید اجتماعی در مکان به شمار آورد. از آنجا که فضا متشکل از اجزائی مرتبط است، می توان آن را یک نظام (سیستم) به شمار آورد و چون این نظام، واقعیتی مکانی-فضایی است، می توان از نظام مکانی-فضایی یاد کرد (صدوق و سعیدی، 1385: 10). 2-1-2- فضاهای عمومیفضاهای عمومی شهری، یکی از عناصر مهم ساختار فضایی شهرها هستند که نقش مهمی در کیفیت زندگی و رفاه افراد ساکن در شهرها دارند. برنامه ریزی، طراحی، مدیریت، نگهداری و استفاده از فضاهای عمومی، توجه پژوهشگران بسیاری را از شاخه های علمی مختلف، به خود جلب کرده است، در این ارتباط صاحب نظران مختلف تعاریف متنوع و متفاوتی را از فضاهای عمومی ارائه کرده اند. فضاهای عمومی شهری، آندسته از فضاها در شهرها هستند که مالکیت عمومی دارند و معمولا توسط شهروندان برای دور هم جمع شدن و تبادل اندیشه های سیاسی مورد استفاده قرار می گیرند (Mitchell, 1996: 134). فضاهای عمومی به طور معمول مکان هایی تعریف می شود که همه ی شهروندان به گونه ای آزاد (و قانونی) بدان دسترسی دارند. مکان های عمومی شهر نه تنها خیابان ها، میدان ها و چهار راهها، بلکه فضاهای درونی ساختمان های عمومی، چون کتابخانه ها و سالنهای اجتماعات شهرداری ها را نیز در بر می گیرد. فضاهای عمومی فضایی است که بین فضاهای خصوصی (خانه ها) و فضاهای محل کار قرار دارد و غالبا به عنوان فضاهای آزاد گردهمایی و مشارکت سیاسی، جایی که قشرهای حاشیه ای جامعه می توانند حقوق خود را به زبان آورند، واجد اهمیت خاص است (سعیدی، 1387: 621). فضاهای عمومی شهری، محیط بیرونی را در شهرها تشکیل می دهند که افراد را از زندگی پر مشغله شهری رهایی می دهد. این مکان ها مسیرهای پیاده، خیابان ها، بوستان ها، میدان ها، پلازا و دیگر شکل های فضای تجمع هستند، که فعالیت های شهری، فرهنگی و اجتماعی در آنها اتفاق می افتد و این فضاها محیط های قابل زندگی می باشند که نقش مهمی در هویت جامعه ایفا می کنند. فضاهای عمومی شهری مرحله ای از زندگی عمومی است که حس اماکن، حس اجتماعی و ارتباطات مردم را ارتقا می دهند و فرصت جمع شدن و لذت تجربه با دیگران را ایجاد می کنند. فضاهای عمومی به لحاظ اقتصادی و با مشارکت معنی دار در افزایش ارزش کاربرد زمین به شهر سود می رسانند. فضاهای عمومی شهری، موجبات رهایی از زندگی اتومبیل محور را فراهم کرده و افراد را در محیط طبیعی قرار می دهند (Wang, 2002: 26). فضاهای عمومی شهری، صحنه نمایش زندگی روزمره است و در تقابل با فضای زندگی خصوصی تعریف می شود. اهمیت فضای عمومی به دلیل نقشی است که در توسعه جامعه ی دموکراتیک بازی میکند؛ به عبارتی چنانچه دسترسی برابر به عرصه ی عمومی برای همه ی جامعه فراهم شود، تهدید تمایز و جدایی اجتماعی کاهش می یابد و تنوع فرهنگی شکل یافته، می تواند فضای عمومی را تبدیل به مکانی نماید که افراد و گروه های مختلف بتوانند در اجرای قوانین خود گزیده، مشارکت کنند. مطابق با نظریات هابرماس و آرنت، دسترسی بی قید و شرط، اصل اساسی در فضاهای عمومی است (مدیری، 1385: 12). از تعاریف فضاهای عمومی چنین برداشت می شود که، فضای عمومی بر دسترسی بدون محدودیت به فضا یا فعالیت های متنوع تأکید دارد که در نتیجه این دسترسی محدود نشده تعامل اجتماعی شکل میگیرد. بنابراین فضاهای عمومی را می توان فضایی تعریف کرد که: 1- مردم بدون محدودیت به آن دسترسی دارند؛ 2- فعالیت هایی در آن صورت می پذیرد؛ 3- یک سازمان عمومی آن را کنترل می کند و 4- فضایی است که در جهت منافع عموم تأمین و اداره می شود (رهنمایی، 1386: 31). 2-1-3- فضای شهریفضای شهری فضایی مادی ست، با ابعاد اجتماعی و روانشناختی اش و شکل شهر، هندسه این فضاست (مدنی پور، 1384: 130). فضای شهری صحنه ای است که داستان زندگی جمعی در آن گشوده می شود و در این فضا فرصت آن وجود دارد که برخی مرزهای اجتماعی شکسته شده و برخوردهای از پیش رو تدوین نیافته اتفاق افتاده و افراد در یک محیط اجتماعی جدید با هم ارتباط برقرار کنند (Lynch, 1972: 109). نقش اصلی فضای شهری در فراهم آوردن امکاناتی برای تسهیل روابط انسانها با یکدیگر تعریف می شود. فضای شهری با تسهیل جریان شهروندی از طریق حس تعلق انسان به محیط (فضای ساخته شده از جنبه ی کالبدی) و به اجتماع (از طریق تسهیل کنش های متقابل انسانها با یکدیگر) حیات مدنی را به کالبد شهر تزریق خواهد نمود (حبیبی، 1379: 31). 2-1-4- فرهنگواژه فرهنگ نخستین بار در علوم اجتماعی به وسیله ادوارد تایلر در سال 1871، در کتاب فرهنگ بدوی به کار رفت و چنین تعریف شد: «فرهنگ یا تمدن را کلیتی است پیچیده و گسترده و فراگیر شامل باورها، هنرها، اخلاق، عادات و هر توانایی که انسان به عنوان عضو جامعه کسب می کند». واژه فرهنگ خود از دو جزء «فر» و «هنگ» ترکیب شده است. «فر» که پیشوند است و «هنگ» از ریشه «ثنگ» اوستایی به معنای کشیدن و فروهیختن است و هر دو مطابق است با ریشه «اودکا» و «ادور» در لاتین که به معنی کشیدن و نیز تعلیم و تربیت است. فرهنگ با اندک تمایزی، معادل Culture در زبان فرانسه از ریشه لاتین Cultura به مفهوم پرورش دادن و کاشتن گرفته شده است. این کلمه در زبان انگلیسی نیز معادل فرهنگ به کار می رود. فرهنگ مفهومی است گسترده که در برگیرنده تمام الگوهایی است که در جامعه آموخته می شوند، غنا و گسترش می یابند و به طور غیر مستقیم از طریق نمادها و نشانه ها یا مستقیماً از طریق زبان منتقل می شوند (معیدفر، 1392: 21-19). فرهنگ پدیده ای است که از درون خاستگاه های طبیعی و نیروهای اجتماعی سرچشمه می گیرد. جغرافیای منطقه، تاریخ و رویدادهای قوم، زبان و ادبیات رایج در میان مردمان، دین و مذهب و آیین های پرستش، اقتصاد و شیوه معیشت مردمان در چگونگی پیدایش فرهنگ اثر گذاشته، در ترکیبی سازگار با یکدیگر مجموعه ای از ارزشها و باورها را پدید می آورند که بر رفتار انسان حاکم بوده و پیوند میان مردم را آسان می سازد. به طور کلی فرهنگ برای جامعه انسانی همان حکمی را دارد که شخصیت برای فرد انسان دارد (طوسی، 1372: 6-5). 2-1-5- فضای فرهنگی و هنریفضای فرهنگی و هنری شامل تمامی فضاهایی است که هدفشان ارائه و یا حمایت از هنرمندان و هنرشان می باشد (www.seattle.gov, 2015). فضاهای فرهنگی نظیر سالن های کنسرت، تئاترها، سینماها، کتابخانه ها، فرهنگسراها، موزه ها، نمایشگاه ها، جشنواره ها و... می باشد، این فضاها غالباً دارای جمعیت سیال و ناپایدار هستند که مطالعه بر آنها کاری مشکل است (فکوهی، 1387: 268). 2-1-6- ورزشدر تعریف ورزش می توان گفت فعالیتی است که به نظم اجتماعی منتهی شده، ارزش های فرهنگی را ترویج، همدلی را افزایش و ویژگی های مطلوب را در بین مردم اشاعه دهد (قدیمی، 1390: 18) و طبق تعریف کمیته ورزش هنگ کنگ، ورزش همگانی به معنی خلق فرصت ها و محیط مطلوب، از طریق همکاری تمام سازمان های درگیر (دولتی و غیر دولتی) است، برای اینکه هر فردی بدون توجه به جنسیت، سن، توانایی، موقعیت اجتماعی، اقتصادی و نژاد خود بتواند در فعالیت های جسمانی و ورزش شرکت کند (Community Sports Committee of the Sports Commission, 2009: 3). 2-1-7- فضاهای ورزشیفضاهای ورزشی اشاره به یک منطقه عمومی دارد که معمولاً برای فعالیت های ورزشی سازمان یافته استفاده می شود، اگر چه ممکن است در زمان های غیر ورزشی برای کاربردهای تفریحی دیگری مورد استفاده قرار گیرد. فضای ورزشی ممکن است به صورت یک زمین بازی چمن یا یک سطح (قیری یا آسفالت محوطه ورزشی) یا سطح پوشیده شده مصنوعی باشد. این موقعیت بر روی زمین های ورزشی بیرونی تمرکز دارد (روی هر دو زمین مصنوعی و طبیعی)، اساس فضاهای ورزشی، زمین ورزشهاى محوطه اى و سبز است (National Position Paper Sports Space, 2014: 1). 2-1-8- کیفیت کیفیت واژه ای است که در تمام رشته های هنری علمی و صنعتی به شکل شهودی (درون ذهنی) درک و به طور مستمر در چارچوب گفتمان حوزه های مزبور به کار برده می شود. کیفیت مفهومی دو وجهی است. هنگامی که این واژه در مورد کیفیت های ملموس همچون: سختی، نرمی، سرعت و غیره به کار گرفته می شود، مفهومی روشن و قابل فهم دارد، لیکن زمانی که در مورد کیفیت های غیر ملموس نظیر: زیبایی، شکوه، تأثیرگذاری و غیره استفاده می شود به مفهومی فرّار و چند وجهی مبدل می گردد. معنای لغوی واژه ی کیفیت در فرهنگ زبان فارسی چگونگی، چرایی، صفت و حالت شی عنوان گردیده است. واژه فارسی /کیفیت/ به لحاظ ریشه شناسی (Etymology) از واژه عربی «کیفیه» که اسم است، مشتق شده است. از نظر لغوی کیفیت (Quality) در زبان انگلیسی به ماهیت، نوع یا خصوصیت یک شی اشاره می کند. این واژه از لغت کیوآلیاتیس (Qualitas) به معنی از یک نوع و از واژه فرانسوی کالیت (Quolit) مشتق شده است. واژه کیفیت در زبان انگلیسی به معنای چیزی است که یک شخص، یک شی و یک فکر داشته، موجب منحصر و جالب شدن آنها می گردد (www.seppidar.ir, 1393). 2-1-9- کیفیت زندگی کیفیت زندگی مفهومی جدید و نوپا نیست، بلکه در فلسفه یونان نیز وجود داشته و ارسطو در مبحث شادی (که در آن زمان معادل کیفیت زندگی اکنون است) بدان اشاره کرده است (نیازی و دلال خراسانی، 1391: 206). کیفیت زندگی، موضوع اصلی بسیاری از تحقیقات در رشته های گوناگون علمی بوده است، اما ارائه تعریفی جامع و جهانی برای این مفهوم هنوز هم به صورت یک مشکل باقی مانده است؛ زیرا بسیاری از محققان بر این باورند که کیفیت زندگی مفهومی چند وجهی، نسبی، متأثر از زمان و مکان و ارزش های فردی و اجتماعی است، بنابراین ارائه تعریفی جامع و جهانی برای آن امکان پذیر نمی باشد (رضوانی و همکاران، 1387: 38). به طور کلی می توان گفت که مفهوم کیفیت زندگی شهری و یا کیفیت محیط زندگی با هدف اصلاح و تکامل مفهوم توسعه از توسعه صرف کمی و اقتصادی به توسعه پایدار شهری مطرح و مورد توجه قرار گرفته است. در واقع این مفهوم پاسخی به توسعه صرف اقتصادی در مقیاس ملی و توسعه صرف کالبدی در مقیاس شهری بوده و به نوعی مؤید توجه به شاخص ها و معیارهای اجتماعی، کیفی و اقتصادی پایدار در عرصه برنامه ریزی شهری و در تقابل با شاخص های کالبدی-کارکردی است (محمودی نژاد و صادقی، 1388: 88). کیفیت زندگی، به نوعی بیانگر وضعیت افراد ساکن در یک کشور یا منطقه می باشد (باسخا و همکاران، 1389: 96). - سازمان بهداشت جهانی (WHO) کیفیت زندگی را یک ادراک شخصی از وضعیت زندگی شخصی می داند که در ارتباط با اهداف، انتظارات، استانداردها، نگرانی ها و دلبستگی های زندگی شان است که در شش دسته خلاصه می شوند: عوامل فیزیکی، فیزیولوژیکی، استقلال، روابط اجتماعی، محیط و معنویت (شامل اعتقادات مذهبی و شخصی) (Jirojankul, 2003: 1278). - کیفیت زندگی ارتباط متقابل میان جامعه، سلامت، اقتصاد و شرایط محیطی است که انسان و توسعه ی اجتماعی را تحت تأثیر قرار می دهد (Schyns & Bolhouwer, 2004: 5). - انجمن توسعه ی اجتماعی اونتاریو در سال 1997 کیفیت زندگی را به عنوان نتیجه ی کنش متقابل شرایط محیطی، اقتصادی، سلامتی و اجتماعی که توسعه ی اجتماعی و انسانی را تحت تأثیر قرار می دهد، تعریف کرده است (گروسی و نقوی، 1387: 64). - کینگ (1998) بیان نموده که کیفیت زندگی مفهومی است که در طی زمان تغییر می یابد، و به شدت، از زمان و مکان تأثیر می پذیرد. مؤلفه ها و عوامل تشکیل دهنده آن با توجه به دوره زمانی و جغرافیایی متفاوت می باشد (صفری، 1392: 56). اصولاً کیفیت زندگی، واژه ای پیچیده، چند بعدی و کیفی در رابطه با شرایط و وضعیت جمعیت، در یک مقیاس جغرافیایی خاص (شهر، منطقه، محله، بخش و...) است که هم متکی به شاخص های ذهنی یا کیفی و هم متکی به شاخص های عینی یا کمی است. مفهوم کیفیت زندگی شهری را می توان در یک برداشت جامع و کلی به صورت زیر تعریف کرد: کیفیت زندگی شهری در برگیرنده ابعادی روانی است که شاخص هایی همچون رضایت، شادمانی و امنیت را در بر می گیرد. در برخی موارد، رضایت اجتماعی نیز نامیده می شود. همچنین شامل ابعاد محیطی که در بر گیرنده سنجه هایی همچون مسکن، دسترسی به خدمات و امنیت محیطی است. از جنبه های دیگر آن توجه به فرصت های اجتماعی، امیدهای اشتغال، ثروت و اوقات فراغت است (سیف الدینی، 1388: 301). در واقع کیفیت زندگی به معنای "قابلیت زندگی" یک مکان مطرح می شود (رهنمایی و همکاران، 1390: 225). بطور کلی در یک جامعه شهری، کیفیت زندگی برگرفته از تجربه مشترک ساکنان شهر از محیط شهر و سطح توانایی شهر در پاسخ گویی به اهداف مورد نظر ساکنان شهر می باشد (خادمی، 1392: 2). در مفهوم کیفیت زندگی چند مشخصه وجود دارد: الف) تنها به زندگی انسان ارجاع دارد؛ ب) به ندرت در (صیغه) جمع به کار رفته (یعنی به صورت کیفیات زندگی) است؛ ج) به عنوان یک عبارت عام و غیر قابل تقسیم می باشد که معنایش می تواند ناب باشد؛ د) مشکل است که آن را به هر رده مجزا از علوم مرتبط با جامعه شناسی طبقه بندی نمود (Dissart, 2000: 156). کیفیت زندگی (موضوعی) چند رشته ای و چند شاخه است، از این رو مفهومی چند بعدی است (Ulengin & et al, 2001: 342). هر عبارتی که در تعریف کیفیت زندگی به کار رود، کیفیت زندگی یک فرد به حقایق عینی و خارجی زندگی اش و دریافت ها و ادراکات درونی و ذهنی او از این عوامل و نیز از خودش وابسته است. این مسأله تقریباً توسط اکثر پژوهشگران مورد تصدیق قرار گرفته است. بنابراین تحقیق در مورد کیفیت زندگی می کوشد تا اثر مرکب این عوامل عینی و ذهنی را بر رفاه و سعادت بشری سنجش نماید (Evans, 1994: 73). ویژگی مفهوم کیفیت زندگی آن است که می تواند شامل تمام کیفیات (مفاهیم) جامعه شناختی شود یعنی گستره بزرگی از مفاهیم جامعه شناختی می وانند در چتر کیفیت زندگی زندگی قرار بگیرد. اما وجه مهم این مفهوم آن است که معمولاً برای بررسی عملکرد و نتایج سیاستها و برنامه ها مورد استفاده قرار می گیرد (لطفی و صابری، 1391: 46). 2-1-10- سبک زندگی[11]سبک زندگی در تمامی کنش ها و رفتارهای فرد و در تعاملات و ارتباطات وی با دیگران، طبیعت و به طور کلی محیط اجتماعی اطراف که معمولاً قابل مشاهده، توصیف و اندازه گیری است. از این منظر سبک زندگی جنبه های عینی، مشهود و ملموس فرهنگ و نظام ارزشی در یک جامعه است. سبک زندگی را می توان در اوقات فراغت، تفریح، رفتارهای جنسیتی، علائق حرفه ای و شغلی، پوشش، علایق هنری، ادبیات، ورزش، زبان و غیره مورد بررسی قرار داد. به طوری که یکی از مهمترین شاخص ها برای سنجش تجربی آن در اوقات فراغت و تفریحات است، زیرا این مقوله، جایی است که افرد با آرامش خاطر و بنابر سلیقه شخصی و آزادانه و یا داوطلبانه خود آن را بر می گزیند و بدین لحاظ به شیوه کاملاً داوطلبانه و آسان تری می توانند علایق، ذهنیات و تمایلات خود را در آن به کار گرفته و دنبال نمایند (سیدی و بیرقی، 1391: 37-36). 2-2- فضاهای ورزشی2-2-1- نظریه های تفریحات سالم2-2-1-1- نظریه ی تأمین نیاز اسلاوسن (1948) اعتقاد داشت که تفریحات سالم، جست و جو برای رفع نیازهای درونی است. چنین توصیفی، بیان نتیجه ای است که از تفریحات سالم به دست می آید، نه از آنچه هست. نش (1953) تفریحات سالم را روشی برای ارضای نیازهای انسان و گرایش های درونی او می داند. وی فعالیت را بر مبنای درجه ی تکامل اجتماعی آن ارزیابی می کند؛ بنابراین، تفریحات سالم، فرد و جامعه را به همراه هم در بر می گیرد. 2-2-1-2- نظریه ی گذران اوقات فراغت تفریحات سالم، مجموعه ای از فعالیت هایی است که افراد هنگام بیکاری و فراغت انجام می دهند. نومیرز (1958) تفریحات سالم را فعالیت هایی تعریف کرده است که به صورت فردی یا دسته جمعی در اوقات فراغت انجام می شود. مشکل این نظریه ی سنتی این است که ورزش و فعالیت بدنی را محور تفریحات سالم قرار داده است. 2-2-1-3- نظریه ی ارزش فردی و اجتماعی تفریحات سالم بر اساس ارزش های اخلاقی و اجتماعی، مورد قبول فرد و جامعه است. میلر و رابینسون (1963) تفریحات سالم و فرآیند شرکت در فعالیت های تفریحی را از دیدگاه ارزش های مربوط به آن می نگرند. بازی، آزادانه، شاد و مفرح است و به تکامل کودک کمک می کند. تفریحات سالم ضرورتاً در برگیرنده ی بازی نیست؛ ولی همیشه باید چهارچوب و روش معینی برای استفاده ی مناسب و بذت بخش از اوقات فراغت داشته باشد. 2-2-1-4- نظریه بازآفرینیشیورز (1976) با وجود اینکه بازی و تفریحات سالم را مترادف می داند، ولی بر جنبه ی بازآفرینی آن تأکید می کند. وی نظریه ی خود را بر تعادل روان شناختی بنا می کند؛ بدین معنی که بازی یا تفریحات سالم باید نیازهای روانی را تأمین و تعادل فکری ایجاد کند. 2-2-1-5- مدل مول و همکاراناین مدل یکی از مدل های شناخته شده در رویکرد سلسله مراتبی به ورزش است. این پژوهشگران در مدیریت اوقات فراغت، مدلی را برای چهار بخش (ورزش پرورشی، تفریحی، قهرمانی و حرفه ای) در نظر گرفته اند. در این مدل، میزان گستردگی هریک از ورزش ها مشخص شده است. در قاعده ی هرم، ورزش پرورشی و در رأس آن، ورزش حرفه ای قرار دارد. بیشترین سطح شرکت کنندگان مربوط به قاعده ی هرم است و هرچه به سمت رأس هرم نزدیک می شویم، از عده شرکت کنندگان در ورزش کاسته می شود. به عبارت دیگر در بخش ورزش آموزشی و تفریحی، عده ی تماشاگران کمتر، و مشارکت کنندگان بیشتر و در بخش ورزش قهرمانی و حرفه ای، عده ی مشارکت کنندگان کمتر و تماشگران بیشتر می شود. در واقع، این مدل، افراد درگیر در ورزش به طور مستقیم (مشارکت کنندگان) و غیر مستقیم (تماشاگران) را در بر می گیرد (شکل شماره 1). مدل مدیریت ورزش اوقات فراغت تمام حوزه های سازمانی و مدیریتی ورزش، یا تفاوت های زمینه ای را که ورزش را به عنوان یک محصول ارائه می کند، ترکیب کرده است (حمیدی، 1392: 31-29). شکل 2-1- مدل مول و همکاران مأخذ: حمیدی، 1392: 31 2-2-2- ورزش همگانی و عوامل توسعه آنورزش همگانی معادل کلمه ورزش برای همه (Sport for all) و ورزش عمومی (Community Sport) است (ایمانی، 1389: 17). مفهوم ورزش همگانی که شامل دامنه ی سنی سه تا بالای هفتاد سال می شود، انواع مختلف فعالیت های جسمی اعم از بازی های غیرمنظم و خودجوش بومی تا تمرین های بدنی منظم را در برگرفته که شامل ورزش صبحگاهی، فعالیت در پارک ها و فضای باز، کوهپیمایی یا کلاس های آمادگی جسمانی می شود و عموماً به ورزش های گروهی غیر رقابتی و بدون هزینه و یا ارزان قیمت اطلاق می گردد. در سند راهبردی نظام جامع توسعه تربیت بدنی ورزش کشور تعریف ورزش همگانی چنین آمده است: ورزش همگانی و تفریحی به فعالیت های تربیت بدنی و ورزش آحاد جامعه اطلاق می شود که به طور منظم، توسط فرد یا گروه های رسمی و غیر رسمی به منظور رفع نیازهای جسمی و روانی با هدف تأمین سلامت و نشاط افراد و بهبود روابط اجتماعی آنان به صورت آگاهانه صورت می گیرد، لازم به ذکر است که بخش هایی از این ورزش می تواند به صورت می تواند به صورت غیرقاعده مند و سازمان نیافته در اشکال متنوع انجام پذیرد. ماهیت ورزش همگانی را برخورداری از سه اصل عدم تبعیض و نابرابری در ورزش و توزیع عادلانه تجهیزات و امکانات، فرآیند تصمیم گیری دو سویه تعاملی از بالا به پایین و از پایین به بالا و برخورداری از حالت متمم و مکملی یا عدم تضاد با سایر ورزش های قهرمانی، تربیتی و پرورش می داند (جوادی پور و سمیع نیا، 1392: 22). 2-2-2-1- عوامل اصلی توسعه ورزش همگانی1. حمایت از توسعه باشگاه های ورزشی توسط دولت 2. توسعه برنامه های ورزش همگانی به صورت مداوم 3. توسعه اماکن ورزشی 4. توسعه انجمن های تخصصی مربوط به ورزش همگانی 5. نقش مؤسسات دولتی 6. برگزاری جشنواره ها و برنامه های مختلف اجتماعی 7. بازاریابی 8. فرهنگ سازی برای توسعه ورزش همگانی 9. حمایت مالی دولت ملی و ایالتی 10. افزایش فعالیت ها در گروه های هدف شامل: جوانان، سالمندان، معلولین، مدارس، زنان، کارگران، کارمندان و... 11. داشتن استراتژی و سیاست های روشن و مدون برای توسعه همگانی 12. نقش بخش خصوصی (همان: 23). تحقیقات انجام شده در مورد اثر فعالیت های ورزشی بر سلامتی و روانی، طول عمر، شادابی، گسترش روابط اجتماعی غنی سازی اوقات فراغت باعث شده تا مشارکت مردم در ورزش ها و به ویژه، شرکت آنها در انواع ورزش های همگانی در جهان افزایش یابد. لذا روی آوردن مردم به ورزش و فوایدی که از ورزش کردن به دست می آورند، مسئولین را به این سمت سوق می دهد که به بررسی روش هایی بپردازند که باعث افزایش تعداد شرکت کنندگان در ورزش های همگانی و تفریحی شود (سیدعامری و محمدآلق، 1391: 24). 2-2-3- تکامل ورزش همگانیشاید برخی تصور کنند که مفهوم ورزش همگانی یک مفهوم نو پدید است، اما باید دانست که این مفهوم ریشه های تاریخی کهنی دارد. مفهوم ورزش، به عنوان جنبشی در برابر اندیشه انحصار ورزش برای افراد برخوردار از توانایی های بدنی و مهارتی سطح بالا ظهور کرد و این زمانی بود که اهمیت حیاتی بازده تمرینات ورزشی در کلیه سطوح رفتاری، به اضافه تأثیر آن در حفظ سلامت و تندرستی، در شمار امور مسلم و بدیهی شناخته شد، به ویژه در سایه شرایط نوآوری های فنی و اختراعات و پیدایش دستگاه هایی که بر خلاف گذشته انسان را از بکارگیری نیروی بدنی بی نیاز ساخت و در نتیجه، تلاش عضلانی انسان به کمترین حد خود رسید، امری که در زمینه سلامت و بهداشت، بازتاب های منفی داشت و به نیروی حیاطی و نشاط انسان و کارآیی اندام ها و دستگاه های بدنی او لطمه زد (سعیدی، 1390: 28). ورزش همگانی در بین کشورها، از سال 1900 میلادی تاکنون با انگیزه های متفاوتی از جمله تأمین سلامت جسمی و روانی، غنی سازی اوقات فراغت، گسترش روابط اجتماعی، دور شدن از زندگی ماشینی، بازگشت به طبیعت، افزایش کارایی، زمینه سازی برای رشد ورزش قهرمانی و توصیه ی پزشکان مورد توجه قرار گرفته است. در کشور ما، ورزش همگانی از سال 1358 با عنوان ورزش محلات آغاز شد و در سال 1362 به صورت تشکلی قانونی با عنوان جهاد تربیت بدنی رسمیت یافت؛ ولی تفکر ورزش همگانی و همگانی کردن ورزش به صورت رسمی در اروپا، و حتی در جهان برای نخستین بار در سال 1966 مطرح شد. در این سال، شورای اروپا نشستی را برگزار کرد و در سیاست های ورزشی خود را راستای توسعه ی ورزش در سطح جامعه، مفهوم ورزش همگانی را نخستین بار برای گسترش ورزش در جامعه مورد استفاده قرار داد. در سال 1968 گروه برنامه ریزی شورای اروپا، در راستای عملیاتی کردن مصوبات شورا و تبیین مفهوم ورزش همگانی، هدف کلی ورزش همگانی را فراهم کردن امکان حفظ توانایی جسمانی و روحی لازم برای زندگی سالم تمامی افراد جامعه و حمایت از شخصیت انسانی در برابر انحرافات احتمالی بین کرد (حمیدی، 1392: 38-38). 2-2-4- متغیرهای تأثیرگذار بر فعالیت بدنی شهروندانبه طور کلی، متغیرهای زیادی در پرداختن به فعالیت بدنی دخیل اند که می توان آنها را به دسته های زیر تقسیم بندی کرد: * عوامل جمعیت شناختی و زیستی، * عوامل روان شناختی، شناختی و احساسی (هیجانی)، * عوامل رفتاری و مهارتی، * عوامل اجتماعی و فرهنگی، * عوامل محیطی، * ویژگی های فعالیت بندی. این عوامل و زیر شاخه های مربوط به هر یک در جدول 2-1 خلاصه شده اند (شهبازی و همکاران، 1392، 72-71). جدول 2-1- عوامل تأثیر گذار بر فعالیت شهروندانعامل متغیرها عوامل جمعیت شناختی و زیستی سن، نژاد، جنسیت، درآمد، وضعیت اجتماعی اقتصادی، تأهل، شاخص توده بدنی عوامل روان شناختی، شناختی و احساسی نگرش ها، موانع فعالیت بدنی، لذت بردن از فعالیت، منافع مورد انتظار، شرایط روحی-روانی، خود پنداره، دانش سلامت و تمرین، کمبود وقت، عوامل شخصیتی، تصویر بدنی، سلامت روانی، خود انگیزشی، استرس، ارزشمندی نتایج فعالیت عوامل رفتاری و مهارتی سابقه فعالیت در کودکی و نوجوانی، سابقه فعالیت در بزرگسالی، نوشیدن الکل، عادات غذایی، برنامه تمرینی در گذشته، ورزش در دوران مدرسه، داشتن مهارت برای رفع موانع عوامل اجتماعی و فرهنگی اندازه طبقه اجتماعی، مدل های ورزش کردن، وابستگی به گروه، تأثیرات پیشین خانواده، جدا بودن از جامعه، حمایت اجتماعی توسط دوستان یا خانواده ویژگی های فعالیت بدنی شدت فعالیت، نوع فعالیت، تلاش ادراک شده عوامل محیطی دسترسی واقعی به اماکن و تسهیلات، دسترسی ادراک شده، روشنایی کافی، فصل سال، هزینه برنامه ورزشی، احساس لذت، تماشای فعالیت دیگران، ترافیک سنگین، تجهیزات خانگی، بالا بودن میزان جرائم در محله، دسترسی به قطار شهری، امنیت محله، وجود پیاده روها، رضایت از اماکن، کیفیت محله 2-2-5- ورزش به عنوان حق شهروندیکواکلی (2006) معتقد است که ورزش در جهان معاصر و جوامع شهری، با رشد معیارهای زندگی همراه است، و زمان، شانس و پول را برای مشارکت در فعالیت های ورزشی به همراه دارد. ورزش در این حالت به وسیله ای برای از میان بردن تفاوت بین افراد ثروتمند و فقر تبدیل شده است. با توجه به اینکه ورزش همگانی باید قابلیت دسترسی برای تمامی گروه های سنی، جنسی، نژادی و طبقاتی را داشته باشد، نوعی دموکراسی در ورزش محسوب می شود. در واقع، ورزش یکی از حقوق اجتماعی شهروندی است که به عنوان خدمتی اجتماعی-بهداشتی، در استانداردهای زندگی جوامع معاصر برای انسان ها مطرح می شود؛ به گونه ای که سازمان ملل متحد در سال 2003 ورزش را یک حق اجتماعی قلمداد کرده که متعلق به ملت ها و بر دوش دولت هاست و برآورده کردن آن حق، نوعی مردم سالاری اجتماعی را تداعی و بیان می کند و فرصت مشارکت در ورزش را برای همگان فراهم آورند؛ بنابراین، توسعه ی ورزش در میان جوامع یک اجبار و وظیفه ی اجتماعی برای دولت ها در قبال شهروندان است و یکی از حقوق شهروندی محسوب می شود؛ به طوری که دولت ها همواره باید در سیاست ها و برنامه ریزی های خود به مقوله ی ورزش و فعالیت بندی، و همچنین فراهم کردن امکانات ورزشی متناسب با نیازها و خواسته های متفاوت شهروندان مبادرت ورزند (حمیدی، 1392: 41). 2-2-6- ابعاد ورزش همگانی1. ورزش آموزشی: برنامه های مبتنی بر فرصت های یادگیری درباره مهارت های آموزشی. 2.ورزش غیر رسمی: شامل شرکت خودانگیخته در ورزش می شود، این شکل از ورزش به کمترین مدیریت و کنترل نیاز دارد. برنامه اصلی در این شکل از ورزش، فراهم کردن تسهیلات قابل دسترسی بر اساس شرایط، علایق و منابع فردی است. 3. ورزش درون بخشی: شامل مسابقات و رویدادهای ورزشی است که در آن شرکت کنندگان در یک بخش (مدرسه، بازار، جامعه، مکان نظامی و مانند آن) قرار دارند. 4. ورزش برون بخشی: شرکت سازمان یافته در رقابت های تفریحی در قالب تیم ها و مسابقات. 5. ورزش باشگاهی: باشگاه ها معمولاً به وسیله جمعی از افراد با علایق مشترک ساخته می شود. باشگاه ها از نظر برنامه با هم تفاوت دارند و اعضای آن نوع فعالیت را مشخص می کنند (سعیدی و همکاران، 1390: 234). 2-2-7- انگیزه های گرایش به ورزش همگانی1. کسب نشاط و احساس لذت 2. ایجاد معنویت ها در برابر بیماری ها 3. لمس فوائد و آثار مثبت ورزش 4. فرح بخشی و بی خطر بودن 5. انگیزه نیاز به فعالیت بدنی 6. تخلیه انرژی و دفع سموم 7. کاهش وزن 8. برخورداری از عواطف اجتماعی 9. درمان بیماری های جسمی و روانی 10. کم هزینه بودن 11. گریز از مشکلات زندگی 12. ارتقاء بعد مذهبی و عبادی 13. برخورداری از بهداشت روانی 14. پر کردن اوقات فراغت 15. تبلیغ رسانه های گروهی 16. برخورداری از اندامی متناسب و عضلانی 17. عدم توانایی در انجام ورزش های قهرمانی 18. محیط زیبا و با صفای ورزش همگانی 19. وجود مربیان با تجربه و با معلومات 20. دریافت جایزه و پاداش 21. شادابی و لاغر شدن 22. تقویت روحیه 23. درمان دردها